អារម្ភកថា

រឿង «គុកនយោបាយ» ដែលអស់លោកអ្នកកំពុងកាន់អាននៅពេលនេះ នឹងថាជារឿងផ្ទាស់ខ្លួនរបស់ខ្ញុំ​ក៏ថា​បាន ព្រោះ​ខ្ញុំ​បាន​រ៉ាយ​រាប់​ពី​ព្រឹត្ដិ​ការណ៍​ទាំង​ឡាយ​ដែល​ខ្ញុំ​នេះឯងជាអ្នកប្រលូកផ្ទាល់ក្នុងព្រឹត្ដិការទាំងនោះផង។

ប៉ុន្តែការសំខាន់បំផុត គឺត្រង់ការដែលអស់លោកអ្នកនឹងបានជ្រាបអំពីកិច្ចការរបស់វរជនយើងមួយក្រុមនោះ​ទៅ​វិញ​ទេ ដែល​ផ្ដើម​ធ្វើ​ការ​តស៊ូ​ឡើង​តាំង​ពី​ឆ្នាំ​១៩៣៦ និងផ្ដើមបដិវត្ដន៍ឡើងនៅឆ្នាំតៗមកទៀត។ ពេលនោះយើងទាំងអស់គ្នាខិតខំធ្វើការ​តស៊ូ​ដើម្បី​ដោះ​ខ្លួន​ពី​អា​ណា​និគម​បា​រាំង​​យ៉ាង​ស្វិត​ស្វាញ​។

យើងរាល់គ្នាជាខ្មែរ គប្បី​ដឹង​អោយ​បាន​ច្បាស់​ថា យើង​ជា​ជាតិ​ច្បង​គេ នៅ​ចុង​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​នេះ​។ យើង​មាន​ជាតិ​មាន​អម្បូរ មាន​ប្រ​ទេស មាន​វប្ប​ធម៌ អរិយ​ធម៌​ឧត្ដុង​ឧត្ដម​ណាស់ សឹង​មាន​ប្រាសាទ​នគរ​វត្ដ​ជា​តឹក​តាង​ស្រាប់​។ យើង​ត្រូវ​យល់​អោយ​ច្បាស់​ថា វឌ្ឍន៍​ភាព​របស់​យើង​ពី​បុរាណ​កាល​នោះ​មិន​មែន​កើត​ឡើង​ដោយ​ទេព​និម្មិត​បង្កក់​ប្រ​សិទ្ធិ​ទេ គឺ​ប្រាកដ​ជា​កើត​ឡើង ដោយ​សារ​វីរ​ភាព​ដូន​តា​យើង​យ៉ាង​ជាក់​ស្ដែង ដែល​លោក​ខិត​ខំ​ធ្វើ ខិត​ខំក​សាង រចនា​ប្រកប​ដោយ​វីរ​ភាព​ខ្ពស់​បំផុត​។

យល់ដំណើរយ៉ាងនេះហើយ ត្រូវតែខ្មែរយើងរាស់គ្នា ខិតខំថែរក្សាតំលៃនៃកេរ្ដិ៍ឈ្មោះពិរោះល្បី របស់​យើង​អោយ​ស្ថិត​នៅ​ដរាប​ត​ទៅ​ផង​។ គ្រប់​សម័យ​ទាំង​អស់​ត្រូវ​តែ​ខ្មែរ​យើង​បណ្ដុះ​បណ្ដាល​ចិត្ដ​ស្នេហា​ជាតិ​អោយ​បាន​មុត​មាំ​។

សម័យនេះទំព័រនៃប្រវត្ដិសាស្រ្ដបានបើកហើយ របបរាជានិយម លទ្ធិផ្ដាច់ការ រលុប​រលាយ​ហើយ យើង​ចូល​មក​ជា​របប​សាធា​រណ​រដ្ឋ ដែល​ខ្មែរ​យើង​មិន​ដែល​មាន​ម្ដង​ណា​ឡើយ នាំ​អោយ​បង​ប្អូន​រួម​ឈាម​ខ្មែរ​ទាំង​អស់ បាន​សប្បាយ​ចិត្ដ​នឹង​ជោគ​វា​សនា​ដ៏​ឧត្ដុង​ឧត្ដម​នេះ​ណាស់​។

ដូច្នេះយើងរាល់គ្នាត្រូវតែថែរក្សាទ្រទ្រង់របបថ្មីនេះអោយមានជំហរស្ថិរភាពតទៅ ហើយនិងជួយរក្សាផែន​ដី​យើង «ដ៏តូច» នេះ​អោយ​បាន​គង់​វង្ស នៅ​ក្នុង​ផែន​ទី​សកល​លោកត​ទៅកុំអោយសាបសូន្យអោយសោះ!
ចំពោះរឿងទឹកដីសូមជ្រាបថា តាំងតែពីសតវត្សទី១៣រៀងមក ប្រទេសយើងចេះតែរៀវរួញរហូតសព្វថ្ងៃ ដោយសារ​តែ​យើង​ចេះ​តែ​ជឿ​និង​ផ្ញើ​វាសនា​តែ​ទៅ​លើ​បុគ្គល​ម្នាក់ បណ្ដោយអោយបុគ្គលនោះដឹកនាំ ចង់ដឹកនាំយើង និងប្រទេសអោយ​ទៅ​រក​ផ្លូវ​មរណ ក៏​ចេះ​តែ​នៅ​ស្ងៀម ផ្សង​សំណាង​គ្មាន​គិត​ភ្ញាក់​រលឹកអ្វីទាំងអស់ គឺដូចជាស្លាប់ទាំងជំហរតែម្ដង។ ការនោះហើយ ជាហេតុនាំ​អោយ​សត្រូវ​បាន​ចិត្ដ​រឹត​តែ​ប្រ​មាថ​មើល​ងាយ បាន​ដៃ​លើក​គ្នា​ចូល​មកលុកលុយដណ្ដើមយកផ្ទៃដីយើងបន្ដិចម្ចង ៗរហូតមកនៅសល់ «ប៉ុនបាតដៃ» សព្វថ្ងៃនេះ។

យើងត្រូវចងចាំឡើងវិញថា កាលពីមុននេះឆ្នាំ១៩៤១ សៀមប្រវ័ញ្ចយកដីបាត់ដំបង។ សៀមនិយាយខ្មែរនៅស្រុកសៀមថា អោយ​ពួក​ខ្មែរ​ដែល​រស់​នៅ​នឹង​ស្រុក​សៀម​ទាំង​ប៉ុន្មានជួយចេញមុខវាយបារាំង ដើម្បីដោះជាតិខ្មែរអោយរួចពីការជិះជាន់បារាំង ស្រេច​ទៅ​សៀម​យក​ដី​បាត់​ដំបង​ក្រអេះ​។ ងាក​ទៅ​ខាង​ខ្មែរ​កម្ពុជា​ក្រោមវិញពួកយួនយៀកមិញបានបោកប្រាស់ដែរថា អោយខ្មែរកម្ពុជាជួយយួនក្នុង​ការ​ដេញ​បារាំង​អោយ​ផុត​ស្រលះ​ពី​កម្ពុជា​ក្រោម​ទៅ​ យួននឹងអោយកម្ពុជាក្រោម គឺកូសាំងស៊ីន ទាំងមូលមកខ្មែរកាន់កាប់ថែរក្សា។ សំរេច​ទៅ​មាន​ឯណា​? យួន​មាន​អោយ​មក​ខ្មែរ​ឯ​ណា?​។

គិតទៅយើងចាញ់បោកសៀម យួន នេះច្រើនលើកច្រើនគ្រាណាស់មកហើយគួរឈឺចាប់ណាស់។
រហូតដល់បច្ចុប្បន្នកាលនេះទៀត យួនយៀកកុងយៀកណាមខាងជើង បាននិយាយឃោសនាប្រាប់អ្នក​ស្រុក​យើង​ថា អោយ​ជួយ​រំដោះ​ស្រុក​ខ្មែរ​ពី​ក្រញាំ​ចក្រ​ពត្ដិ​អាមេ​រិកាំង យក​ទៅ​អោយ​ស្ដេច​ស៊ីហនុ​វិញ​។ ខ្មែរ​ល្ងង់​ខ្លៅ​ខ្លះ​តាំង​ជឿ​វា ជួយ​វា​វាយ​ទ័ព​ជាតិ​ខ្មែរ​គ្នា​ឯង​គ្មាន​ពិចារ​ណា​អ្វី​បន្ដិច​សោះ។

យើងត្រូវពិចារណាថា សីហនុនេះពីដើមជាស្ដេចជាតិយួនឬស្ដេចជាតិខ្មែរ? ឆ្លើយថាគាត់ជាស្ដេចរបស់ខ្មែរទេ! ចុះ​បើ​ស្ដេច​នេះ​ជា​របស់​ខ្មែរ​ទេ ហើយ​ខ្មែរ​លែង​ត្រូវ​ការអោយកាន់ចង្កូតផែនដីតទៅទៀត ម្ដេចក៏យួននោះជួយយកចិត្ដទុកដាក់ឧបត្ថម្ភ ស្ដេច​នេះ​ខ្លាំង​ម៉្លេះ? ចំណែក​ស្ដេច​យួន​ឈ្មោះ​បាវ​ដាយ​ដែល​ធ្លាប់សោយរាជ្យនៅអណ្ណាមនោះ ម្ដេចក៏យួនមិននាំគ្នាតំកើងផង? ម្ដេចក៏ជាតិ​យួន​នាំ​គ្នា​រំលំ​ចោល​ចេញ​? រំលំ​ស្ដេច​ឯង​ហើយ​ក៏​តំកើង​ស្ដេច​គេ​នោះ​ យួន​វា​មិន​ឆ្កួត​ទៅហើយឬ?

ការណ៍នេះ យួនយៀកកុងយៀកណាមខាងជើង វាពុំឆ្កួតទេគឺវាពិតជាមានគំនិតគ្រប់គ្រាន់។ វាធ្វើជាកាន់ជើងស្ដេច​សីហនុ យក​ឈ្មោះ​ស្ដេច​សីហនុ​មក​ដាក់​ពី​មុខ គឺ​ប្រ​យោជន៍​ដើម្បីនិងវាយដណ្ដើមទឹកដីខ្មែរ បំផ្លាញជាតិខ្មែរយ៉ាងច្បាស់ប្រាកដតែម្ដង យើងមិន​ត្រូវ​ជឿ​ពាក្យ​សំដី​ជាតិ​នេះ​ទេ! វា​មាន​ពុត​ណាស់ វា​ជា​សត្រូវ​នឹង​យើងតាំងពី៣០០ឆ្នាំមកហើយ!។ ម្យ៉ាងទៀត ខ្ញុំសូមបងប្អូនរួមជាតិពិចារណាគិត​នូវ​រឿង​មួយ​។ សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ប្រ​ទេស​ខ្មែរ​យើង​ស្ថិត​នៅ​ចំកណ្ដាល​ប្រ​ទេសទាំងពីរ គឺយួននៅខាង កើត និងសៀមនៅខាងលិច។ ប្រទេសយើងមាន​ទំហំ​តូច​ជាង​គេ​មាន​មនុស្ស​តិច​ជាង​គេ​ថែម​ទៀត​។ យួន​មាន​ចំនួន​ប្រជាជន ដល់ទៅ៤០លាននាក់ ឯសៀមវិញមាននុស្សដល់ទៅ៣០លាន​នាក់ ចំណែក​ខ្មែរ​យើង​វិញ​មាន​តែ​៧​លាន​នាក់​ប៉ុណ្ណោះ​។ ក្នុង​សកល​លោក​ទាំមួលមនុស្សលោកចេះតែកើតឡើងកើនចំនួនជាលំដាប់ ក្នុងរយៈ​កាល​៣០​ឆ្នាំ​ត​ទៅ​មុខ​ទៀត យួន​ត្រូវ​កើន​ឡើង​យ៉ាង​តិច ៨០​លាន​នាក់ ហើយសៀមយ៉ាងតិច៧០លាននាក់ ចំណែកខ្មែរវិញកើនឡើងយ៉ាងច្រើន​ត្រឹម​១៥​លាន​នាក់​ប៉ុណ្ណោះ​។

យើងគិតមើល ដល់មានហេតុកើតឡើងតើយើង១៥លាននាក់បានអ្វីទប់ទល់ចំពោះគេ ដែលមានមនុស្សដល់ទៅ១៥០លាន​នាក់ ហើយ​ដែល​នៅ​កៀប​យើង​ទាំង​សង​ខាង​នោះ​?
នេះជារឿងមួយដែលត្រូវបងប្អូនរួមឈាម ត្រិះរិះគិតអោយបានឃើញជាមុនអោយហើយផង។ បើឧបមាថា មនុស្ស១៥០ លាន​នាក់​រំលោភ​ប្រុង​រំលាយ​មនុស្ស ១៥​លាន​នាក់​នោះ​តើ​មនុស្ស​១៥​លាន​នាក់នោះត្រូវគិតយ៉ាងណា ត្រូវមានវិធីណានិង ទប់ទល់? ការ​នេះ​ត្រូវ​យើង​ភ្ញាក់​រលឹក​គន់​គិត​អោយ​បាន​ម៉ត់​ចត់ ហើយ​ត្រូវ​គិត​តាំង​ពី​ព.ស២៥១៤ គ.ស១៩៧១ នេះ​ត​ទៅ​ទើ ប​បាន។

តាមយោបល់ខ្ញុំ ខ្ញុំយល់ថា ត្រូវរកពិធីពន្យល់កូនចៅខ្មែរយើងទាំងអស់អោយយល់ពីរឿងជាតិ រឿងប្រទេស​នេះ​អោយ​បាន​ច្បាស់ អប់រំ​បំផុស​ទឹក​ចិត្ដ​ស្នេហា​ជាតិ​អោយ​កើតឡើងតាំងពីនេះតរៀងទៅ។ ក្នុងវត្ដ ក្នុងសាលារៀនគ្រប់ទិសទី ត្រូវរៀបចំកម្ម​វិធី​សិក្សា អោយ​មាន​រឿង​ជាតិ​និយម​គ្រប់​ពេល អោយ​ក្មេង​ចេះ​ចាប់តាំងពីថ្នាក់ទី១២(1)ឡើងទៅ អោយចេះស្រលាញ់ជាតិ ស៊ូប្ដូរស្លាប់និងជាតិ​ធ្វើ​ការ​ដើម្បី​អោយ​ជាតិ​បាន​ចំរើន​គ្រប់​វិស័យ​។

សរុបសេចក្ដីទៅ យើងគិតអប់រំកូនចៅយើងធ្វើម៉េចអោយតែយល់ច្បាស់ថា ខ្លួនអញជាខ្មែរធ្លាប់មានឈ្មោះ​រាប់​ពាន់​ឆ្នាំ មាន​អរិយ​ធម៌​រុង​រោចន៍​អស្ចារ្យ​មាន​ឈាម​ជ័រ​ជា​អ្នក​ច្បាំង​យ៉ាង​រហ័យ..កាលបើយើងរាល់គ្នាបំផុសស្មារតីជាតិនិយមតាំងពីឥឡូវនេះទៅ រហូត​ដល់​គ.ស​២០០០​និង​តៗ​ទៅ​ទៀត​នោះ យើង​ប្រាកដ​ជា​នឹង​អាច​ការ​ពារ​អាយុជីវិតប្រទេសជាតិយើងបានអង់អាច។ ព្រោះការសំខាន់ស្ថិតនៅ​លើ​ចិត្ដ​គំនិត​មិន​មែន​ស្ថិត​នៅ​លើ​ចំនួន​ប្រ​ជា​ជន​នោះ​ឡើយ​។

កាលបើយើងរាល់គ្នា យល់នូវតំលៃនៃពូជពង្សខ្មែរដូច្នេះគ្រប់គ្នាហើយ ហើយជួយអប់រំពន្យល់កូនចៅខ្មែរអោយយល់តៗ គ្នា​គ្រប់​ជំនាន់​ហើយ នោះ​ពូជ​ពង្ស​ខ្មែរប្រ​ពៃ​ណី​ខ្មែរ​នឹង​គង់​វង្ស​ជា​ដរាប ហើយ សាធារណរដ្ឋខ្មែរ គ៏នឹងបានរីកចំរើនសាយ ភាយទូលំទូលាយទៅ សមតាម​សេច​ក្ដី​សង្ឃឹម​របស់​យើង​គ្រប់​គ្នា​ពុំ​ខាន​។

សរសេររឿងនេះ គឺខ្ញុំមានគោលបំណងចង់បញ្ចាក់នូវសន្ដានចិត្ដខ្ញុំ ដែលចង់តែពោលនូវពាក្យទាំងប៉ុន្មានឃ្លានេះឯង។ ហើយ​គឺ​ព្រោះ​តែ​ចង់​ពោល​បញ្ជាក់​នូវ​ន័យ​ទាំង​នេះ​ហើយ ទើបសៀវភៅគុកនយោបាយ ត្រូវដាក់តំលៃជាវចុះមកយ៉ាងតិចបំផុត (គឺគ្រាន់​តែ​អោយ​រួច​ចំណាយ​ក្នុង​ការ​បោះ​ពុម្ព​ប៉ុណ្ណោះ គ្មានចំណេញអ្វីទាំងអស់) ដើម្បីអនុគ្រោះចំពោះអ្នកអានដែលពុំសូវមានប្រាក់កាសនោះ អោយ​អាច​ទិញ​សៀវ​ភៅ​នេះ​មួយ​បាន​ដែរ យក​ទៅ​អាន​ផ្សព្វ​ផ្សាយ បន្ដៗគ្នាទៅទៀត ជាកិច្ចដាស់សតិ ស្មារតីយើងខ្មែរទាំងអស់គ្នាអោយ យល់​រឿង​ជាតិ​មាតុ​ភូមិ​នេះ​កាន់​តែ​ទូលំ​ទូលាយ​ឡើង​។

សូមមិត្ដអ្នកអានគ្រប់មជ្ឈដ្ឋាន ទទួលនូវសេចក្ដីគោរពរាប់អានដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់អំពីខ្ញុំ។
ភ្នំពេញ ថ្ងៃទី១ ខែមិនា ឆ្នាំ ២៥១៤, ១៩៧១
ប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល
ប្រធានពុទ្ធិកសមាគម សំណាក់វត្ដ ឧណ្ណាលោម
វរសេនិយត្រី ឧត្ដមបញ្ជាការដ្ឋាន ជូនក្បួន និងអភិបាល

ការខំប្រឹងតស៊ូយកឥស្សរភាព
ពួកខ្មែរស្នេហាជាតិមួយក្រុមកាលជំនាន់ឆ្នាំ១៩៣៩ – ១៩៤២
(បារាំងចាប់ក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ -១៩៤៥)

អំពើសេចក្ដីក្រខ្សត់អត់ឃ្លានរបស់ខ្មែរ

នៅក្នុងដង្កាប់ដែក នៃអាណានិគមនិយមនេះ ខ្មែពុំគ្រាន់តែត្រូវរងទុក្ខឈឺចាប់ក្នុងចិត្ដដោយសារគេជិះជាន់​បំបិទ​សេរី​ភាព​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ខ្មែរ​ត្រូវ​រង​ទុក្ខ​ដ៏​ធ្ងន់​មួយ​ចំណែក​ទៀត គឺការខ្វះខាតនូវគ្រឿង​ឧប​ភោគ​បរិភោគ។ ការនេះគួតកត់សំគាល់តទៅអនាគត។

សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ១៩៣៨-១៩៤៥ ផ្ទុះឡើង, ផ្លូវគមនាគមន៍តាមសមុទ្រក៏ដាច់អស់រលីង ដោយមានការត្រួត​ត្រា​តាម​សមុទ្រ​យ៉ាង​តឹង​តែង​បំផុត​។ ការ​ដឹក​នាំ​ទំនិញ​ចេញ​-​ចូល​តាមសមុទ្រត្រូវបិទឈឹង។ មានកប៉ាល់ជំនួញណាហ៊ានដឹកនាំទំនិញមកម្ដង​ម្កាល ត្រូវ​ពួក​ខ្មាំង​ស្កាត់​ចាប់​យក​ទំនិញ​អស់ ឬ​បាញ់​ពន្លិច​ចោល​តែម្ដង។ ម្លោះហើយស្រុកយើងកាន់តែក្រីក្រទៅៗ រកតែកន្ទប នឹងវ័ណ្ឌស្ទើរពុំបាន។ ផ្ទះ​ខ្លះ​មាន​សំពត់​អាវ​តែ​មួយ​សំរាប់​ក្នុង​គ្នា​ពីរ​នាក់​បី​នាក់​។ បើចង់ចង់ចេញក្រៅ (ទៅផ្សារ ឬទៅបុណ្យទានអ្វីៗ) តោងតែទៅម្តងម្នាក់ ត្បិតសំលៀក​បំពាក់​ពុំ​គ្រប់​គ្នា​។​ឯ​អ្នក​នៅ​ផ្ទះ​ពុំ​ហ៊ាន​ចេញ​ក្រៅ​ទេ ត្រូវវ័ណ្ឌកន្ទោបរយ៉ីរយ៉ៃ ឬត្រូវវ័ណ្ឌមេឃ មានកំណាត់មុងកញ្ចាស់ខ្មៅពភ្លក់ ឬកំណាត់​កន្ទេល​ជា​ដើមអោយ​តែ​បាន​បិទ​បាំង​កេរ្ដិ៍​ខ្មាស​ទៅ​។ បើ​មាន​ញាតិ​មិត្ដ​ណាមកសួររក គ្រាន់តែឆ្លើយពីក្នុងផ្ទះមក ឥតហ៊ានចេញមកទទួលភ្ញៀវ​ឡើយ ត្បិត​សំ​លៀក​បំ​ពាក់​ខ្លួន​ ពុំ​គួរ​គប្បី​។ នេះ​និយាយ​ចំពោះ​តែ​អ្នក​ក្រ​។ ឯ​ចំ​ណែក​អ្នក​មាន​វិញ គេ​មិន​សូវ​ខ្វះ​ខាត​ទេ ត្បិត​គេ​មាន​ប្រាក់​ទិញ​សំពត់​អាវទុក។

ដល់ក្រសំពត់អាវពេកទៅ ខាងខេត្ដស្វាយរៀង ទើបអ្នកស្រុកបែកប្រាជ្ញាយកចចូត ដែលសំរាប់ត្បាញ​កន្ទេល​មក​ត្បាញ​ធ្វើ​ជា​ខោ​ខ្លី​ចេញ​ផ្សាយ​លក់​ពាស​ពេញ​។
ម៉េចក៏ខ្មែរយើងបណ្ដោយអោយខ្វះខាតសំលៀកបំពាក់ដូច្នេះ? ម្ដេចមិនដាំកប្បាសរវៃធ្វើសំលៀកបំពាក់ទៅ? បញ្ហា​នេះ​អស់​លោក​នឹង​ជ្រាប​ដូច​ត​ទៅ៖

និយាយពីបារាំងវិញ, ក្នុងពេលនោះដោយពុំអាចធ្វើជំនួញចេញចូលបាន វាក៏តាំងប្រមូលយកផលិតផលរបស់ខ្មែរយើង​ធ្វើជា​ជំនួញ​វា គឺ​ថា​ផលិត​ផល​ក្នុង​ស្រុក​ខ្មែរ អ្វី​ក៏​ដោយ​ត្រូវ​តែយកទៅលក់ថោកអោយវាសិន វាបោះត្រាហាងរួចហើយទើបវា បញ្ចេញលក់អោយ​យើង​វិញ​យ៉ាង​ថ្លៃ​ៗ​។ បើ​ឃើញ​យើង​ដឹក​នាំ​ឬ​កាន់វត្ថុអ្វីបន្ដិចបន្ដួច ដូចជាត្រីងៀត ត្រីឆ្អើរមួយគីឡូ ខ្លាញ់ត្រីមួយក្អម ក្រមួនឃ្មុំមួយចានជាដើម ក៏​វា​ចាប់​ដក​ហូត​ហើយ​ធ្វើ​ទោស​ម្ចាស់​របស់​ទៀត​។ ដាំ​កប្បាស​ក៏​ពុំ​បាន​ត្បាញ​រវៃ​ធ្វើ​សំពត់​អាវ​ខ្លួន​ឯង​ក៏​ពុំ​បាន​។

អ្នកខ្លះលួចត្បាញសំពត់ដោយភិតភ័យភ្នែកចាប ភ្នែកព្រាបនៅគុម្ភចេក, ក្នុងព្រៃ ទើបមានស្លៀកពាក់ខ្លះ។ តាំងពីបារាំងចូល​នៅ​ស្រុក​យើង ស្រី​ខ្មែរ​ដែល​ពីដើម​ពូកែ​ខាង​តំបាញ​ក៏​បាន​បោះ​បង់​ចោលវិជ្ជានេះអស់ នៅសល់ចេះត្បាញរវៃតិចគ្នាណាស់ ត្បិត​បា​រាំង​វាយ​ក​សំពត់​បរ​ទេស​មក​លក់​អោយ​យើង មាន​សាច់​ល្អ ស​ឬ​ខ្មៅ​ស្អាត​ជាង​សំពត់​ត្បាញ​អាយ ដែល​យើង​អោយ​ឈ្មោះ​ថា «ទេស​ឯក» គឺ​សំពត់​ពី​បរ​ទេស​សាច់​ល្អ​ឯក​។

ជាន់នោះអំបិលក៏គ្មានទទួលទានដែរ ត្បិតគ្មានអ្នកលក់ អ្នកនៅក្បែរមាត់សមុទ្រខំទៅដងទឹកសមុទ្រមកដាំរំងាស់យក​អំបិល បាន​បន្ដិច​បន្ដួច​គ្រាន់​ប្រើ​ដោយ​លួច​លាក់ កុំ​អោយ​បារាំង​វា​ដឹង​ខ្លាច​ត្រូវ​ទោស​ទណ្ឌ​កម្ម​។ ឯអ្នកក្រដែលនៅឆ្ងាញពីសមុទ្រ ក៏ទទួលទានសាប ទៅ​ជា​ហើម​ខ្លួន​ក៏​មាន​។ ខ្លះ​យក​ត្រី​សាច់​ទៅ​ត្រាំ​ទឹក​ផេះ​អោយ​ចេញ​ប្រៃ​ជាប់​បន្ដិច​ៗ​ក៏​មាន​៘ នេះ​ជា​នយោ​បាយ​អ្នក​ជិះ​ជាន់ បារាំង​ក៏​ដូច​អង់​គ្លេស​នៅ​ឥណ្ឌា​ដែរ​។ ចំណែក​អ្នក​មាន​ទ្រព្យ​គេ​មិន​អត់​ទេ គេ​ឃើញ​ស្រុក​ទេស​មិន​ស្រួល​ដូច្នេះ គេ​ទិញ​សំពត់​ទុក​ប្រើ រក​ទិញ​អំបិល​ទុក​បរិ​ភោគ​សំរាប់​តែ​គ្រួសារ​គេ​ប៉ុណ្ណោះ​។

១ -ការតស៊ូដំបូងតាមផ្លូវសារព័ត៌មាន

ជាន់នោះប្រជារាស្រ្ដយើងមានសេចក្ដីលំបាកវេទនាកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ដោយបារាំងធ្វើបាប ហើយជាឱកាសហុចអោយ​ផង ត្បិត​ពេល​នោះ​បារាំង​កំពុង​ជាប់​ដៃ​ធ្វើ​សឹក​សង្គ្រាម​ជា​មួយ​អាល្លឺងម៉ង់ផង ហើយតមកវាច្បាំងនឹងសៀមទៀត ពុំអាចដឹកនាំគ្រឿងអាវុធ​យុទ្ធ​ភ័ណ្ឌ​មក​បង្ក្រាប​យើង​បាន​ឡើយ នៅស្រុកវាប្រើតែអាវុធចាស់តាំងពី១៩១៤មក ហួសសម័យទៅហើយ។ ហេតុនេះហើយបានជាវាច្បាំង​ចាញ់​សៀម​(1)​។ ដឹក​ទ័ព​កេណ្ឌរ​ទេះ​ឬ​រថ​យន្ដឈ្មួញអ្នកស្រុកដើម្បីបំភ័ន្ដខ្មែរថា បារាំងខ្លាំងពូកែ ដឹកតែទ័ពកាំភ្លើងចុះ ឡើងបន្លាចខ្មែរកុំអោយហ៊ានតនិងបារាំង។

កាសែត «នគរវត្ដ» ចាប់ចេញដំបូងតែពីរដងទេ ក្នុងមួយអាទិត្យ ទីស្នាក់ការនៅជ្រុងផ្លូវស៊ីសុវត្ដិ និងមាឃ​វាន់​ឈ្មោះ​សេ​ឡិច​​ហោ​តិល (ផ្ទះ​នៅ​រហូត​សព្វ​ថ្ងៃ) នៅពីខាងមុខសេឡិច ហោតិលមានរង្គសាលមួយឈ្មោះឡារ៉េសូកមាត់ទន្លេចតុមុខ។ កាសែតនេះលក់​១​សន្លឹក​៨​សេន​។ លុះ​ចេញ​យូរ​បន្ដិច​ទៅ ​កាន់​តែ​លក់​ដាច់​ឡើង​ក៏​បញ្ចុះ​តំលៃ​មក​នៅត្រឹម៥សេនវិញ។

លោក ប៉ាច ឈឺន កាន់កាប់មុខងារជាចាងហ្វាងកាសែតត្បិតលោកជាវីរជនម្នាក់ស្នេហាជាតិមុតមាំក្នុងបណ្ដាក្រុម​បដិ​វត្ដន៍​ទាំង​អស់​។ ឯ​​លោក​ង៉ោ ហុង បាន​តំរូវ​អោយ​ធ្វើជាគណនេយ្យករ ត្បិតលោកជាមនុស្សត្រង់ ហើយជាអ្នកស្នេហាជាតិដែរ។ ចំណែក​អ្នក​និពន្ធ​មាន​លោក​​ស៊ឹង ង៉ុក​ថាញ់ លោក​ប៉ាច ឈឺន លោក​ស៊ីម វ៉ារ លោកពិទូរកៈសេម និងលោកជុំមួង។ ក្រោយមកទើបលោក​មហា​ញ៉ុក ថែម និង​លោក​​មហា សាមន ចូល​មក​ជួយ​ទៀត​។ មុន​ដំបូង​មានអស់លោកជាច្រើនប្រហែល២០នាក់ជាអ្នកជួយសរសេរដែរ ប៉ុន្ដែ​ចេះ​តែ​របេះ​អស់​ដោយ​​លោក​មិន​សូវ​ស៊ូ ត្បិត​ធ្វើ​ទទេ​ឥត​ឈ្នួល នៅ​សល់​តែ​ប៉ុន្មាន នាក់ដូចរាយនាមខាងលើ។ កាលជាន់នោះអ្នករាជការពុំអាច​សរ​សេរ​កា​សែត​​បាន​ឡើយ​។ ហេតុ​នេះ​ហើយ​បាន​ជា​ពុំ​មាន ឈ្មោះ​លោក​ស៊ឹង ង៉ុក​ថាញ់ និងជុំ មួងក្នុងតាសែត ឃើញតែ «នគរវត្ដ»ទេ។ កាសែត​នេះ​ជា​ឯក​សារ​សំខាន់​តំ​កល់​ទុក​នៅ ពុទ្ធ​សាសន​បណ្ឌិត និង​បណ្ណា​ល័យ​ជាតិ​។

លុះកាសែតនេះដើរបន្ដិចទៅ គឺថាបានចំរើនដោយកាន់តែលក់ដាច់ឡើង ក៏ចាប់ផ្ដើមធ្វើជាក្រុមហ៊ុន ព្រមទាំងបណ្ណាគារ​ខ្លួន​ឯង​សំរាប់​បោះ​កា​សែត​ខ្លួន​ឯង និង​ស៊ី​ឈ្នួល​បោះ​សៀវភៅផងដាក់លក់សៀវភៅព្រមទាំងប្រដាប់សំរាប់ការិយាល័យផង។ កាល​ពី​មុន​ជួល​រោង​ពុម្ព​បារាំង​ឈ្មោះ អាល្លី​យ៉ែស​បោះ​កា​សែត​នេះ​។ រោង​ពុម្ព​គេ​ធ្លាប់​បោះកាសែតរដ្នមួយស្រាប់ឈ្នោះ «កម្ពុជពត៌មាន»។

កាលកាសែតនគរវត្ដចេញដំបូងអ្នកដែល​អាន​ភាគ​ច្រើន​មាន​តែ​អ្នក​ក្រី​ក្រ និង​កម្មករ​ដែល​ពុំ​សូវ​ចេះ​ភាសា​បារាំង អាន​កាសែត​ភាសា​បារាំង​មិន​បាន​។ ឯ​អស់​លោក​និង​ថី​ថុង​គេ​មិន​យក​ភ្នែក​បៀត​ទេ ដោយ​គេ​មើល​ងាយ​ស្អប់​ខ្ពើម​អក្សរ​ជាតិ​។ ជា​ពិសេស​គឺ​អស់​លោក​ជាន់​នោះ​អាន​អក្សរ​ខ្មែរ​ពុំ​បាន​ផង ត្បិត​មិន​ខំ​រៀន​អក្សរ​ជាតិ​ទេ គែ​ខំ​រៀន​អក្សរ​បារាំង ត្បិត​អក្សរ​បារាំង​មាន​តំលៃ​ខ្លាំង​ណាស់​ជាន់​នោះ ឯ​អក្សរ​ខ្មែរ​ចុះ​ទាប​ដល់​ថ្នាក់​ក្រោម​សូន្យ​។ គេ​មើល​តែ​កា​សែត​បា​រាំង​ឈ្មោះ​ឡា​វេ​រី​តេ (La Vérité) អូពី​នី​ញ៉ុង (Opinion) អាំ​ប៉ា​ស្យល់ (Impartial) និង Press de Saigon ជា​ដើម​។ បើ​ចង់​មើល​កាសែត​ខ្មែរ ដោយ​លឺ​ល្បី​ថា​ល្អ​មើល គេ​បត់​ដាក់​ពី​ក្នុង​កា​សែត​បារាំង​កុំ​អោយ​គេ​មើល​ឃើញ ខ្លាច​គេ​ថា​អន់​ឬ​មិន​ចេះ​បា​រាំង​។ ហេតុ​អ្វី​? មក​ពី​បារាំង​នៅ​ជាន់​ស្រុក​យើង យើង​នៅ​ក្រោម​គេ ម៉្លោះ​ហើយ​ឥទ្ធិ​ពល​បារាំង​ វា​ខ្លាំង​ដល់​ទៅ​អក្សរ​វា​ទៅ​ទៀត​។ សូម​ជំរាប​ថា ជាន់​នោះ​អ្នក​ណា​មិន​ចេះ​អក្សរ​បារាំង​ចេះ​តែ​អក្សរ​ខ្មែរ ឥត​បាន​ការ​អ្វី​ធ្វើ​នឹង​គេ​ទេ ត្បិត​គេ​ប្រើ​តែ​អក្សរ​បារាំង ទោះ​ខាង​រាជ​ការ​ក្ដី ខាង​ជំនួញ​ក្ដី​ដូច​គ្នា។ អ្នក​និយាយ​បា​រាំង​ហ៊ឺ​ហា​ណាស់ ដូច​ទេវ​តា​ចុះ​ពី​ស្ថាន​សួគ៌​។​

ធ្វើពាក្យបណ្ដឹងឬពាក្យសុំអ្វីៗត្រូវតែធ្វើជាបារាំង ទោះខាងរាជការខ្មែរក្ដី ខាងរាជការបារាំងក្ដី ប្រើតែអក្សរបារាំង​ដូច​គ្នា​។ បើ​មិន​ចេះ​ត្រូវ​ពឹង​គេ​ឬ​ជួល​គេ​ធ្វើ​អោយ​ទើប​បាន​ការ​។ មិន​មែន​តែ​ភាសា​ឬ​អក្សរ​បារាំង​ទេ​ដែល​ថ្លៃ​ថ្នូរ សូម្បី​តែ​ស្រី​បារាំង ក៏​ប្រុស​ខ្មែរ​យើង​ជាន់​ជាយ​កន្ទេល​វា​មិន​បាន​ដែរ​។ និស្សិត​ខ្មែរ​ដែល​បាន​សញ្ញា​ប័ត្រ​ខ្ពស់​ពី​ស្រុក​បារាំង លុះ​ត្រលប់​មក​វិញ​ដោយ​ទាំង​ប្រពន្ធ​បារាំង​មក​ផង ដល់​សុំ​ធ្វើ​ការ​ក្នុង​រាជ​ការ​គេ​មិន​អោយ គេ​ប្រាប់​ថា​ ទាល់​តែ​លែង​ប្រ​ពន្ធ​បារាំង​ទៅ​ទើប​ឲ្យ​ការ​ធ្វើ​។ បុរស​នោះ​បង្ខំ​ចិត្ដ​លែង​ប្រពន្ធ​បា​រាំង​នោះ​ទៅ ទើប​បារាំង​គេ​ឲ្យ​ធ្វើ​ជា​មន្ដ្រី​ខាង​រាជ​ការ​ខ្មែរ​។ ឯ​នាង​បារាំង​នោះ ត្រូវ​គេ​បញ្ជូន​ត្រលប់​ទៅ​ស្រុក​បារាំង​វិញ​ទៅ​។ រឿង​នេះ​មាន​ច្រើន​គ្នា តែ​សូម​មិន​បញ្ចេញ​ឈ្មោះ​។​ឯ​យួន​ដែល​ជា​ខ្ញុំ​បារាំង​ដូច​ជា​ខ្មែរ​ដែរ ប៉ុន្ដែ​វា​មាន​ឥទ្ធិ​ពល​ជាង​ខ្មែរ វា​ក្អេង​ក្អាង​ដាក់​ខ្មែរ​គ្រប់​កន្លែង​រាជ​ការ និង​ជំនួញ ត្បិត​វា​ចេះ​ផ្គាប់​ផ្គុន​បារាំង​ៗ​ស្រលាញ់​វា​ស្ដាប់​វា​ធ្វើ​បាប​ខ្មែរ​។ ចំណែក​ឯ​ចិន​វិញ​វា​ក៏​ឡើង​ចាង​លើ​ខ្មែរ​ណាស់​ដែរ ត្បិត​ពួក​គេ​ច្រើន​តែ​អ្នក​មាន​សម្បត្ដិ​ គេ​តាំង​ខ្លួន​គេ​ខ្ពស់​នៅ​ស្រុក​ខ្មែរ​ប្រហែល​នឹង​បារាំង​ដែរ​។ កុំ​ថា​ដល់​ទៅ​ស្រី​ល្អ​ជា សូម្បី​តែ​ស្រី​ផ្កា​មាស​ចិន​ក៏​ខ្មែរ​យើង​ពុំ​អាច​ភប់​ភ័ន​វា​បាន​ឡើយ​។ បើ​បាន​ស្គាល់​ចិន​ជិត​ដិត​ហើយ​វា​នាំ​ទៅ​ព្រេច​ស្រី​ពេស្សា​ចិន​ជា​មួយ​វា​ទើប​បាន​ខ្លះ​។ ខ្មែរ​ជាន់​នោះ​អន់​ជាង​យួន ចិន​ទៅ​ទៀត​។

សម័យ​នោះដោយ​អក្សរ​សាស្រ្ដ​បារាំង វប្ប​ធម៌​បារាំង ផ្សាយ​ឥទ្ធិ​ពល​មក​លើ​អក្សរ​សាស្រ្ដ​ខ្មែរ លើ​វប្ប​ធម៌​ខ្មែរ​ខ្លាំង​ណាស់​ទៅ អក្សរ​សាស្រ្ដ​យើង វប្ប​ធម៌​យើង​ក៏​រត់​ទៅ​ពួន​សំងំ​ក្នុង​វត្ដ​អារាម​អស់​។ បើ​កុំ​តែ​បាន​គុណ​ព្រះ​សង្ឃ​ខ្មែរ​ដែល​ជា​អ្នក​ទ្រ​ទ្រង់​ថែ​រក្សា​ទុក​អោយ​គង់​វង្ស​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ កុំ​អី​អក្សរ​សាស្រ្ដ​ខ្មែរ​រលាយ​បាត់​សូន​ឈឹង​ពី​ប្រ​ទេស​កម្ពុជា​ទៅ​ហើយ​។ ចាប់​ពី​ឆ្នាំ១៩៤២ មក​បារាំង​លែង​អោយ​សរ​សេរ​អក្សរ​ខ្មែរ​ជា​ផ្លូវ​ការ​ហើយ គេ​បង្កើត​អក្សរ​រ៉ូម៉ា​នី​ហេ្ស Romanisé ឬ​ហៅ​ថា កុកងឺ​ខ្មែរ គឺ​អោយ​សរ​សេរ​ពាក្យ​ខ្មែរ​ជា​អក្សរ​បារាំង​វិញ តាំង​ពី​រាជ​ការ​ជាន់​ខ្ពស់​រហូត​ដល់​ឃុំ​។ កា​សែត​ក៏​ចេញ​ជា​អក្សរ​រ៉ូម៉ានី​ហ្សេ​ដែរ​។ ហេតុ​អ្វើ? មក​ពី​បារាំង​គេ​ធ្វើ​អោយ​ជាតិ​គេ​ងាយ​រៀន​ភាសារ​ខ្មែរ​ដោយ​សរ​សេរ​ជា​រ៉ូម៉ានី​ហ្សេ ត្បិត​ជាន់​នោះ​បារាំង​គេ​កំពុង​តែ​ដាក់​គ្នា​គេ​មក​នៅ​ស្រុក​អាណា​និគម​អោយ​ច្រើន ហើយ​គេ​ចង់​បញ្ចូល​ស្រុក​ចំណុះ​គេ ធ្វើ​ជា​ស្រុក​បារាំង​ផង ហៅ​ថា​ប្រទេស​បារាំង​ឯ​នាយ​សមុទ្រ​(La France d’outre Mer) គឺ​គេ​ចង់​សង្កត់​យើង​កុំ​អោយ​រើ​ខ្លួន​រួច អោយ​ក្លាយ​ជា​ជាតិ​បារាំង​អោយ​អស់​ទៅ ទោះ​ចេះ​បារាំង​ក៏​ដោយ មិន​ចេះ​ក៏​ដោយ ដូច​ជា​នៅ​ប៉ុង​ឌី​ស៊ី​រីច​ណ្ឌេ​នាគរ​៘ ជា​ខេត្ដ​នៃ​ប្រ​ទេ​ឥណ្ឌា ដែល​ក្លឹង​ក្លាយ​សញ្ជាតិ​ជា​បារាំង​ខ្មៅ​អស់​។ ឯ​ខ្មែរ​យើង​ជាន់​នោះ និង​មុន​នោះ​មាន​សុំ​ចូល​ជាតិ​ជាបារាំង​ខ្លះ​ដែរ ដោយ​គេ​យល់​ឃើញ​ថា ជាតិ​ឯង​ថោក​ទាប​ណាស់ ហើយ​បាន​ទាំង​ផ្លាស់​ឈ្មោះ​ត្រ​កូល​ទៅ​ជា​បារាំង​អស់ គេសប្បាយ​ចិត្ដ​និង​ដូរ​ជាតិ​ខ្មែរ​ទាប​ថោក ទៅ​ជា​ជាតិ​បា​រាំង​ខ្ពង់​ខ្ពស់​ថ្លៃ​ថ្លា​ទៅ​វិញ​។ ក៏​ប៉ុន្ដែ​សូម​ជ្រាប​ថា​នៅ​ជំនាន់​នោះ ខ្មែរ​នៅ​ខំ​តស៊ូ​ប្រើ​ភាសា​ខ្មែរ នៅ​បាន​ច្រើន​នៅ​ឡើយ​។ ដូច​ជា​ក្រ​សួង​មហា​ផ្ទៃ យុត្ដិ​ធម៌ សិក្សា​ធិការ​ជាតិ ក្រុម​ព្រះ​តំរួត​៘ ជា​ដើម​។ ដល់​ពេល​ទាម​ទារ បាន​សេរី​ភាព​ឯក​រាជ្យ​ពី​បារាំង​ខ្លះ​នោះ​ត្រលប់​ជា​ប្រើ​អក្សរ​បារាំង​ទៅ​វិញ​។

កាលពីឆ្នាំ១៩៤៧ ស្រុកខ្មែរបានកើតជារូបរាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញមុន​ដំបូល ដោយ​វីរ​ជន​ដូច​ជា​ទ្រង់​យុត្ដិវង្ស លោកអៀវ កើស លោក​ឈាន វ៉ម​​ និង​​វីរ​ជន​ឯ​ទៀត​ជា​ច្រើន បាន​ជំនុំ​គ្នា​ធ្វើ​ រដ្ឋ​ធម្ម​នុញ្ញ​បាន​ចែង​ក្នុង​មាត្រា​២ អោយ​ប្រើ​ភាសា​ខ្មែរ​ជា​ផ្លូវ​ការ រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧០ គិត​ទៅ​៣៣​ឆ្នាំ​​កន្លង​មក អ្នក​រាជ​ការ​ខំ​ប្រើ​ភាសា​​បារាំង​​រិត​តែ​ច្រើន​ទៅ​ទៀត​។ សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ចង់​រហូត​ទៅ​មេ​ឃុំ​ទៅ​ហើយ អក្សរ​ជាតិ​មើល​មិន​ឃើញ​ទេ គ្រប់​ក្រសួង​ទាំង​អស់ ហើយ​ប្រើ​ភាសា​បារាំង​ដោយ​នៅ​កំអែល​អាណា​និគម​ក្រាស់​ណាស់​។ ចំណែក​យួន​គេ​ដើរ​ទាន់​សម័យ​គេ​ដេញ​បារាំង​ចេញ​​ គេ​ប្រើ​ភាសា​ជាតិ​គេ​ជា​ផ្លូវ​ការ​អោយ​កុមា​រា កុមារី​រៀន​ភាសា​អង់​គ្លេស​។ ពេល​ជប៉ុន​ចូល​ស្រុក គេ​អោយ​កូន​ចៅ​គេ​រៀន​ភាសា​ជប៉ុន ឥឡូវ​នេះ នៅ​សកល​លោក​ទាំង​មូល ប្រ​ទេស​ដែល​ទើប​បាន​ឯក​រាជ្យ​ថ្មី​ៗ​ គេ​តែង​ប្រើ​ភាសា​ជាតិ​គេ​ស្ទើរ​តែ​គ្រប់​ប្រ​ទេស​ទៅ​ហើយ ចំឡែក​អី​តែ​ជន​ជាតិ​​ខ្មែរ​យើង​នៅ​ក្រាញ​ដល់​ណា​ទៀត​? សព្វ​ថ្ងៃ​ សីល​ធម៌​វឌ្ឍន​ធម៌ ទំនៀម​ទំលាប់​ខ្មែរ​ចង់​រលំ​រលាយ​ទៅ​ចង់​អស់​ពី​ស្រុក​ខ្មែរ​ទៅ​ហើយ!​។ ហេតុ​នេះ​គួរ​បង​ប្អូន​រួម​ឈាម​មេត្ដា​ជួយ​គិត​អោយ​បាន​វែង​ឆ្ងាយ​រឿង​អក្សរ​ជាតិ​យើង​ផង! នេះ​គ្រាន់​តែ​ជា​សេច​ក្ដី​រំលឹក​ប៉ុណ្ណោះ ឥ​ឡូវ​ចាប់​និយាយ​រឿង​ដើម​ត​ទៅ​ទៀត​។

លុះសារពត៌មាននគរវត្ដ ចេញ​ផ្សាយ​យូរ​បន្ដិច​ទៅ ប្រជា​រាស្រ្ដ​ខ្មែរ​ដែល​ពី​ដើម​ដេក​លក់​យ៉ាង​ស្កប់​ស្កល់​ផង ដែល​បាក់​ស្បាត​ខ្លាច​បារាំង​ផង ក៏​បើក​ភ្នែក​ខ្លះ ភ្ញាក់​រលឹក​ខ្លះ ក្រោក​ពី​ដេក​ខ្លះ ចេះ​ស្រ​លាញ់​ជាតិ ចេះ​ជួយ​ការ​ពារ​គ្នា​ក្នុង​គ្រា​មាន​អាសន្ន ហ៊ាន​ត​វ៉ា​ជា​មួយ​បារាំង​ចំពោះ​អំ​ពើ​រំលោភ​និង​ជិះ​ជាន់​ខ្លាំង​លើ​ខ្លួន​ឬ​លើ​ជន​រួម​ជាតិ​។ គ្រា​នោះ បា​រាំង​បាន​ដឹង​ខ្លួន​ថា ឥឡូវ​នេះ​ខ្មែរ​រលឹក​ពី​ដេក​ខ្លះ​ហើយ មិន​សូវ​ខ្លាច​វា​ដូច​ពី​ដើម​ដោយ​ហេតុ​មក​ពី​កាសែត​នគរ​វត្ដ​ដែល​មាន​លោក ស៊ឹង ង៉ុក​ថាញ់ និង​លោក​ប៉ាច ឈឺន ជា​មេ​ក្លោង ជា​អ្នក​ដឹក​នាំ​។ វា​ក៏​តាំង​ប្រឹត​ប្រៀន​មិន​អោយ​កាសែត​ចេញ​តាម​ចិត្ដ​យើង​បាន វា​ធ្វើ​ការ​ត្រួត​ពិនិត្យ (Censure) គឺ​ដក​អត្ថ​បទ​ល្អ​ៗ ដែល​យើង​និយាយ​ប៉ះ​ពាល់​លើ​វា​ចេញ​។ ជួន​ណា​យើង​ចេញ​តែ​ក្រដាស​ស​ទទេ​ ត្បិត​អត្ថ​បទ សំខាន់​វា​ដក​ចេញ​ទៅ​ហើយ នៅ​សល់​តែ​ដំណឹង​ផ្សេង​ៗ និង​ដំណឹង​ពាណិជ្ជ​កម្ម​ដែល​គេ​ជួល​អោយ​ផ្សាយ​។ ម្លឹង​ហើយ​ក៏​នៅ​តែ​មាន​គេ​ចូល​ចិត្ដ​អាន​ទៀត ដោយ​គេ​យល់​ថា កន្លែង​ក្រ​ដាស​ស​នោះ​ប្រ​ហែល​ជា​មាន​រឿង​អ្វី​សំខាន់​ហើយ​មើល​ទៅ បាន​ជា​បារាំង​ដក​ចេញ​មិន​អោយ​ផ្សាយ ក៏​នាំ​គ្នា​ស៊ើប​សួរ​ចចាក់​ចចូច​ស៊ើប​សួរ​គាស់​កកាយ​រក​ការណ៍​ពិត​ត្រង់​កន្លែង​នោះ​។ តាំង​ពី​នោះ​មក​បារាំង​ប្រ​យ័ត្ន​ប្រ​យែង​កាន់​តែ​ខ្លាំង ត្រួត​កា​សែត​ផង តាម​ឃ្លាំ​មើល​សកម្ម​ភាព​នៃ​ពួក​កា​សែត​ផង តើ​មាន​នណា​ខ្លះ​ជា​ក្រុម​ដឹក​នាំ​ប្រ​ជា​រាស្រ្ដ​ប្រ​ឆាំង​នឹង​វា​?​។ ខាង​រេ​ស៊ីដង ស៊ុប៉េ​រី​យ៉ើ គេ​បាន​ទារ​ពី​ព្រះ​រាជ​បណ្ណា​ល័យ​នូវ​សំណុំ​រឿង​ផ្ទាល់​ខ្លួន (do- ssier de personnel) របស់​លោក ស៊ឹង ង៉ុក​ថាញ់ ទៅ​ពិនិត្យ​មើល​អោយ​ស្គាល់​សាវ​តារ​ជាតិ និង​ពត៌​មាន​ផ្សេង​ៗ ដើម្បី​អោយ​ងាយ​ស្រួល​ក្នុង​ការ​ចាប់​ចង​ពី​បទ​នាំ​បំ​បះ​បំ​បោរ​រាស្រ្ដ ប៉ុន្ដែ​គេ​មិន​ទាន់​ចាប់​ទេ គឺ​គ្រាន់​តែ​សំ​គាល់​ទុក​។

កាលជំនាន់នោះយើងមិនទាន់មានសេរីភាពសរសេរនៅឡើយ ប៉ុន្ដែកាសែត នគរវត្ដ ហ៊ានសរសេរផ្សាយដោយរិះគន់​បារាំង និង​រដ្ឋ​ការ​ខ្មែរ​ធ្ងន់​ៗ ខ្លាំង​ជាង​កាសែត​ទាំង​ឡាយ​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ទៅ​ទៀត​ដែល​មាន​សេរី​ភាព​ក្នុង​ការ​សរ​សេរ​។

ឯឈ្មោះក្រុមអ្នកកាសែត នគរវត្ដ គឺក្រុមបដិវត្ដន៍នោះក៏បារាំងបានស៊ើបដឹង ស្គាល់មុខគ្រប់គ្នាអស់ហើយដែរ ដោយ​សារ​តែ​ចារ​បុរស​ជាតិ​ខ្មែរ​គ្នា​ឯង ដែល​ក្បត់​ជាតិ​ប្រាប់​វា​ដោយ​ផ្គាប់​ផ្គុន​ចង់​បាន​យស​សក្ដិ​។

ពួកបដិវត្ដន៍គឺពួកកាសែត នគរវត្ដ ជំនាន់នោះ មានប្រជាប្រិយភាពណាស់ គឺមានព្រះសង្ឃនិងអ្នកស្រែចំការ កម្ម​ករ​មន្ដ្រី​រាជ​ការ​រាប់​អាន​ស្រ​លាញ់​កាន់​តែ​ច្រើន​ឡើង​ៗ​។ ក្នុងពេលធ្វើទស្សនកិច្ចម្ដងៗ នៅគ្រប់ទីកន្លែង លោកប៉ាច ឈឺន លោកស៊ឹង ង៉ុក​ថាញ់ លោក​ស៊ឹម វ៉ា​៘​បាន​ខំ​ឧស្សាហ៍​ពន្យល់ បំភ្លឺ​ណែ​នាំ​ប្រ​ជា​រាស្រ្ដអោយ​ភ្លឺ​ស្វាង​ចំពោះ​នយោបាយស្រុកទេស ក្រៅពីការផ្សាយក្នុងកាសែត​ទៀត​។ ហេតុ​នេះ​ហើយ​បាន​ដល់​ពួក​នោះ​ទៅ​ណា​ម្ដង​ៗ ទៅ​វត្ដ​អា​រាម​ក្ដី ទៅ​កាន់​ភូមិ​តូចធំឬទៅ កាន់ទីរាជការក្ដី គេឃើញប្រជារាស្រ្ដទាំងស្រីទាំង​ប្រុស​អ្នក​រាជ​ការ​ព្រម​ទាំង​ព្រះ​សង្ឃ​មក​ជួប​ជុំ​គ្នា​ចាំ​ទទួល​ស្វា​គមន៍ ធ្វើ​បដិ​សណ្ឋារ​កិច្ច​ដោយទឹកមុខរីករាយក្រៃលែង ដោយចាំស្ដាប់សេច​ក្ដី​អធិប្បាយ​ពន្យល់​ពី​នយោ​បាយ​ស្រុក​ទេស ព្រម​ទាំង​រៀប​ចំ​ទទួល​ភោជ​នាហារ​ផង​ទៀត​។

ប៉ុន្ដែអស់លោកឯទៀត ពុំសូវបានចេញទៅស្រុកក្រៅញឹកញាប់ទេ ត្បិតជាប់រវល់ធ្វើការរាជការ មានតែលោក ប៉ាច ឈឺន ម្នាក់​ឯង​ទេ​ដែល​បាន​ធ្វើ​ទស្សន​កិច្ច​នៅ​គ្រប់​កន្លែងច្រើនជាងគេ។ ហេតុនេះបាជាគេស្គាល់តែឈ្មោះនិងមុខលោក ប៉ាច ឈឺន ច្បាស់​ជាង​គេ រាប់​អាន​ស្រលាញ់​ជាង​គេ​។ មាន​កន្លែង​ខ្លះ​ដែល​មាន​លោកចាងហ្វាង ប៉ាច ឈឺន ចូល​មិន​ដល់​អ្នក​ស្រុក បបួល​គ្នា​សែង​ដង្ហែ​លោក​ទាល់​​តែ​​ដល់​​ទី​ក​ន្លែង​ដែល​ណាត់​ប្រជុំ​។ សម័យ​នោះ​លោក​ប៉ាច ឈឺន ឡើងដៃខ្ពស់មុខមាត់ជាង អស់លោកឯទៀត។ ដូចម្ដេចក៏ត្រូវគិតពីស្រុក​ទេស​? ពី​ជាតិ​? ព្រោះ​ថា​យើង​ជា​មនុស្ស​មាន​ប្រ​ទេស មាន​ជាតិ ត្រូវ​ស្វែងរ កសុភមង្គលជារបស់ជាតិ កុំអោយជាតិដទៃមើលងាយ គិតជាតិ​ជា​ធំ ពុំ​មែន​គិត​ខ្លួន​ជា​ធំ​ទេ​។ អ្នក​គិត​ដោយ​យក​ខ្លួន​ជា​ធំ​ទៅ​ជា​អ្នក​ជិះ​ជាន់​ជាតិ​​ខ្លួន​​ឯង​​។

ក្រោយមកដោយ ដោយយល់ឃើញថា គ្រាន់​តែ​ផ្សាយ​ដំណឹង​បណ្ដុះ​បណ្ដាល​ស្មារ​តីប្រ​ជា​ជាតិ​ខ្មែរ​អោយ​ចេះ​ស្នេហា​ជាតិ តែ​តាម​ផ្លូវ​សារ​ពត៌មាន​ប៉ុណ្ណោះ បាន​លទ្ធ​ផល​មិន​ទាន់​គ្រប់​គ្រាន់​ទេ ដោយ​ហេតុ​អត្ថ​បទ​ល្អ​ៗ សំខាន់​ៗ ត្រូវ​បា​រាំង​វា​ដក​ចេញ មិន​អោយ​ចុះ​ផ្សាយ ទើប​លោក​ស៊ឹង ង៉ុក​ថាញ់ បាន​ជំនុំ​គ្នា​ដើម្បី​រក​មធ្យោ​បាយ​បន្ថែម​មួយ​ផ្លូវ​ទៀត ដើម្បី​បន្ថែម​អោយ​មាន​ឥទ្ធិ​ពល​ឡើង​ទៀត គឺ​លោក​បំបែក​ជា​ពីរ​ក្រុម​។ ក្រុម​ទី​១​មាន​ភារៈ​ខាង​ធ្វើ​កាសែត មាន​លោក​ប៉ាច ឈឺន​ជា​មេ ជា​មួយ​នឹង​អស់​លោក​ឯ​ទៀត ក្រុម​ទី​២ សំរាប់​ដើរ​ទាក់​ទង​ផ្ទាល់​នឹង​ប្រ​ជា​រាស្រ្ដ និង​ក្រុម​ទាហាន​ជើង​ក្រ​ហម ទាហាន​ជើង​ខ្មៅ ព្រម​ទាំង​រក​លុយ​កាក់​ដើម្បី​ធ្វើ​ការ​បដិ​វត្ដន៍​បណ្ដេញ​បារាំង​ចេញ​អោយ​អស់​ពីទឹក​ដី នៃ​មាតុ​ប្រ​ទេស​យើង ដើម្បី​យក​ទឹក​ដី​យើង​មក​វិញ អោយ​មាន​ឥស្សរ​ភាព​ដូច​ជំនាន់​ដើម​វិញ ដូច​ជា​ប្រ​ទេស​នានា​ដែល​គេ​មាន​ឯក​រាជ្យ​ភាព​ដូច្នេះ​ឯង​។ ក្រុម​ទី២​នេះ​មាន លោក​ស៊ឹង ង៉ុក​ថាញ់​ជា​មេ​ជា​មួយ​នឹង​ខ្ញុំ (ប៊ុណ្ណ​ចន្ទ ម៉ុល) លោក​នួន ឌួង លោក​អាចារ្យ​ហែម ចៀវ និង​លោក​ជុំ មួង​៘

គួរ​កត់​សំគាល់​ថា មនុស្ស​គ្រប់​ជាតិ​ពុំ​មែន​មិន​ចេះ​ស្រ​លាញ់​ជាតិ​ទេ ស្ទើរ​តែ​ទាំង​អស់​ចេះ​ស្នេហា​ជាតិ តែ​ការ​សំខាន់​គឺ​មេ​ដឹក​នាំ គឺ​មេ​ដឹក​នាំ​មាន​គំនិត​ភ្លឺ​ថ្លា​ធ្វើ​ការ​ដើម្បី​ជាតិ (ស៊ូ​ស្លាប់​ទៅ​គាប់​រស​ធម៌​កុំបី​បង់) ការ​សេព​គប់ (Fréquentation)ប្រ​សើរ​ណាស់​។ មេ​ឆ្វេង​កូន​ឆ្វេង​។

គ្រានោះទោះបីចែកជាក្រុមដោយឡែកពីគ្នាហើយក្ដី ក៏​នៅ​តែ​ជួយ​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក​ដដែល អោយ​តែ​រាស្រ្ដ​ប្រ​ជា​ឆាប់​បាន​យល់​នូវ​នយោយ​បាយ​ស្រុក​ទេស​។
ជំនាន់នោះនាយទាហានជើងក្រហម និងជើងខ្មៅចេះតែទាស់គ្នាដោយប្រកាន់បក្សពួក បារាំង​ក៏​សូម​អោយ​ព្រះ​សង្ឃ​ខ្មែរ​ទៅ​ទេសនា​ទូន្មាន​ទាហាន​ទាំង​នេះ គ្រប់​បន្ទាយ​ក្នុង​មួយ​ខែ​ម្ដង​ ដើម្បី​អប់​រំ​អោយ​មាន​សីល​ធម៌ និង​ចរិ​យា​មារ​យាទ​ល្អ​ឡើង​។ ទាហាន​ជើង​ក្រហម​គឺ​ជា​យុទ្ធ​ជន (ទាហាន​ចំបាំង) រុំ​ពោះ​រុំ​ជើង​ក្រហម កន្ដិប​ក្រហម​។ ទាហាន​ជើង​ខ្មៅ​រុំ​ពោះ រុំ​ជើង​ខ្មៅ កន្ដិប​ខ្មៅ ហៅ​ថា ក្រុម​រក្សា​ស្រុក បែប​គ្នា​នឹង​តំរួត​យើង​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​។ ការ​ចាត់​ព្រះ​សង្ឃ​ទៅ​ទេសនា​ឬ​ធ្វើ​សន្ធិ​សិទ ដើម្បី​អប់​រំ​ទាហាន​តាម​លទ្ធិ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា ជា​ភារៈ​លើ​ពុទ្ធ​សាសន​បណ្ឌិត (In- stitut Bouddhique) ចាត់​។ ជួន​ណា​មាន​ចាត់​ព្រះ​សង្ឃ​អោយ​ទៅ​ទេសនា​អប់​រំ​ទាហាន​ខ្មែរ​ក្រោម ដូច​ជា​នៅ​មាត់​ជ្រូក (Chaudoc) ជា​ដើម​

កាលនោះលោកស៊ឹង ង៉ុកថាញ់ ធ្វើការនៅពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត និងព្រះរាជបណ្ណាល័យ ដែលរួមអគារជា​មួយ​គ្នា​ក្រោម​បង្គាប់​នាង​កញ្ញា​ជាតិ​បារាំង​ម្នាក់​ឈ្មោះ កា​ប៉ឺ​ឡែស (Melle Kapelès) ដែល​មាន​ឋានៈ​ជា​អគ្គ​លេខា​ធិការ​នៃ​ពុទ្ធសាសន​បណ្ឌិត និង​ជា​អ្នក​គ្រប់​គ្រង​បណ្ណា​ល័យ (Secrétaire la genérale de l’Institut Bouddhique et conservateur de la bibiothèque royal) ។ លោក​ស៊ឹង ង៉ុក​ថាញ់ ទទួល​ភារៈ​ជា​អ្នក​ចាត់​ព្រះ​សង្ឃ​អោយ​ទៅ​ទេសនា​ប្រ​ដៅ​ទាហាន​ជំនួស​កញ្ញា កាប៉ឺ​ឡែស​។ ម្លោះ​ហើយ​ជា​ឱកាស​ល្អ​អោយ​លោក​ជ្រើស​រើស​តែ​ព្រះ​សង្ឃ​ណា​ដែល​ស្នេហា​ជាតិ​មុត​មាំ និង​បាន​វោ​ហារ ប៉ិន​ប្រសប់​ពន្យល់ បញ្ចុះ​បញ្ចូល​ពួក​ទាហាន​ដោយ​អាស្រ័យ​ព្រះ​ធម៌​ទេសនា​អោយ​ចេះ​ស្រ​លាញ់​ជាតិ អោយ​ចេះ​ត​ស៊ូ​៘

ឯព្រះសង្ឃដែលស្នេហាជាតិមុតមាំ គឺលោកអាចារ្យហែម ចៀវ សាស្ដ្រាចារ្យភាសាបាលី លោក​គ្រូ​អាចារ្យ​ប៉ាង ខាត់ សាស្ដ្រាចារ្យ​ភាសា​សំស្ក្រិត លោក​គ្រូ​អាចារ្យ​សូ ហាយ ក្រុម​ជំនុំ​ព្រះ​ត្រៃ​បិដក លោក​គ្រូ អ៊ុក ជា(4)លោកគ្រូអាចារ្យ​ខៀវ ជុំ ពី​អង្គ​នេះ​គង់​នៅ​វត្ដ​លង្កា​ជា​ដើម​។

លុះត្រលប់មកពីធ្វើសន្និសិទវិញ ព្រះសង្ឃមួយអង្គៗ តែងធ្វើសេចក្ដីរាយការណ៍ជាលាយលក្ខណ៍អក្សរជូនទៅអគ្គលេខា​ធិការ​នៃ​ពុទ្ធ​សាសន​​បណ្ឌិត ចំពោះ​លទ្ធ​ផល​នៃ​ការ​ទៅ​ទេសនា​ហើយនិងរាយការណ៍ជូនលោក ស៊ឹង ង៉ុកថាញ់ អំពីលទ្ធផល នៃការទាក់ទងជិតសិទ្ធជាមួយ​នាយ​ទាហាន​ក្រោយ​ពេល​ទេស​នា​។

លុះដឹងថានាយទាហានណាដែលសង្ឃឹមថា អាចនឹងចូលចិត្ដរួបរួមពួតដៃគ្នាក្នុងការបដិវត្ដន៍ដេញបារាំងបាន លោកស៊ឹង ង៉ុកថាញ់ ក៏​ចាត់​លោក​ជុំ មួង​អោយ​ទៅ​បញ្ជាក់​បន្ថែម​អោយនាយទាហាននោះរិតតែច្បាស់ការតទៅទៀត។ ក្នុងពេលដែលលោកជុំមួង ចូល​ទៅ​ជួប​នឹង​នាយ​ទាហាន​ខ្មែរ​ម្ដង​ៗ មេ​ទា​ហាន​បារាំង (សក្ដិធំៗ) ចេះតែសំលឹងមើលលោកត្បិតជាមនុស្សចំលែក។ ជំនាន់នោះ នាយ​ទាហាន​ខ្មែរ​មាន​សក្ដិ​ធំ​បំផុត​​ត្រឹម​អាដ​ហ្សុយ​ដង់ (adjudant) ប៉ុណ្ណោះ​។ មានទាហានជាច្រើនបានស្ម័គ្រចិត្ដចូលដៃជាមួយ។ ឯទាហាន​ខ្លះដែល​មិន​ទុក​ចិត្ដ​ដោយ​យល់​ថា គេ​ស្រ​លាញ់​បារាំង​ដុះ​ស្លែ​ទៅ​ហើយ ក៏មិនហ៊ាននៅជិត​គេ ទេ​ខ្លាច​បែក​ការណ៍​ដឹង​ដល់​បារាំង​។

ចំណែកខ្ញុំប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល និងលោកនួន ឌួង(5) បានត្រូវចាត់អោយដើរបញ្ចុះបញ្ចូលទាក់ទងនិងប្រជាជនខាងក្រៅ​ព្រម​ទាំង​តំរូវ​អោយ​ឈ្លប​យក​ការណ៍​អោយ​ពិត​ប្រាកដ ពី​ចំនួន​ទាហាន ចំនួន​សព្វា​វុធ ព្រម​ទាំង​ទី​កន្លែង​បន្ទាយ​របស់​កង​ទ័ព​បារាំង​ផង​។

បណ្ដាក្រុមបដិវត្ដទាំងអស់ មានតែខ្ញុំ ប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល ម្នាក់ទេដែលមានវ័យក្មេងជាងគេហើយបានការគ្រប់យ៉ាង។ នៅ​ផ្ទះ​ខ្ញុំ ប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល នៅ​ផ្សារ​ស៊ី​ញែក​ភ្នំ​ពេញ មានលក់កាហ្វេ គុយទាវ ហើយជាកន្លែងប្រជុំសំរាប់ពួកបដិវត្ដផង ដែលតែងតែ ទៅ​ទទួល​ទាន​នៅ​ទី​នោះ​ហើយ​លប​លួច​ខ្សឹប​ប្រាប់​ហេតុ​ការណ៍​គ្នានឹងគ្នា។

បើមានគិញបារាំងចូលមកទទួលទានដើម្បីស៊ើបការណ៍ ខ្ញុំប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល បានលើករូបឆ្កែ(6) ដាក់ទៅលើជញ្ជាំងជា​សញ្ញា​ប្រាប់​គ្នា​ថា ប្រ​យ័ត្ន​កុំ​អោយ​និយាយ​គ្នា​ពី​នយោបាយត្បិតមានគិញបារាំងនៅទីនោះដែរ។ ឯពួកបដិវត្ដកាលមើលឃើញរូបឆ្កែ​នៅ​លើ​ជញ្ជាំង​ក៏​ឈប់​និយាយ​ទៅ​ដោយ​ជឿ​ខ្ញុំ​ប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល ដែ លស្គាល់គិញបារាំងស្ទើរតែទាំងអស់។ ក្នុងរឿងនេះខ្ញុំប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល មាន​សហ​ការី​ម្នាក់​ទៀត​ឈ្មោះ​ជួន ប៊ុណ្នា​រា​ហេង​(7) ដែល​ធ្វើ​អាជ្ញា​សាលា​នៅ​ផ្ទះ​ជាប់​ល្វែង​គ្នា​ជួយ​ធ្វើ​ការ​ផង​។

====កំណត់សម្គាល់====

(1)កាលចំបាំងបារាំង-សៀម ជនជាតិខ្មែរនៅស្រុកសៀមត្រូវចាញ់បោកសៀម ដែលវាបោកអោយច្បាំងនិងបារាំងថា អោយមករំដោះជាតិខ្មែរអោយ​រួច​ពី​នឹម​បារាំង​។ ឯ​ខ្មែរ​ក្នុង​ស្រុក ក៏​ត្រូវ​បារាំង​បោក​ដូច​គ្នា​ថា អោយ​ទៅច្បាំង​នឹង​សៀម​ការ​ពារ​ស្រុកខ្មែរ ដែលត្រូវសៀមឈ្លានពាន។ ម្លោះ​ហើយ​ខ្មែរ​ទាំង​សង​ខាង​បាញ់​តែ​គ្នា​ឯង​ស្លាប់​អស់​ជា​ច្រើន​។
(2)លោកស៊ឹង ង៉ុកថាញ់ជាជាតិខ្មែរកម្ពុជាក្រោម។ នៅវេលាដែលត្រលប់មកពីសិក្សាឯប្រទេសបារាំង ត្រូវនាងកញ្ញា កាប៉ឺលែស Kapelés ជាអ្នក​គ្រប់​គ្រង​រាជ​បណ្ណា​ ល័យ​កម្ពុ​ជា និង​ជា​អគ្គ​លេខា​ធិការ​នៃព្រះពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត នាំពីកូសាំងស៊ីន(កម្ពុជាក្រោម) មកអោយធ្វើការជាមួយ។ ជាន់នោះលោកត្រូវតែង​តាំង​ជា​ចៅ​ក្រម​ក្នុង​រាជ​ការ​ ខ្មែរ​ប៉ុន្ដែ​ដាក់​ក្រៅ​តំណែង​មកធ្វើការនៅព្រះរាជ បណ្ណាល័យវិញ។ លោកជាអ្នកនយោបាយម្នាក់ មានសេចក្ដីស្នេហាជាតិយ៉ាងមុះមុត រាប់អានអ្នក​មាន​អ្នក​ក្រ​ស្មើ​មុខ​គ្នា​។ លោក​ជា​មេ​គំនិត​នយោយ​បាយ​ខាង​កា​សែត ប៉ុន្ដែឥតឈ្មោះលោកទេ ដោយកាលជំនាន់នោះ អ្នករាជការសរសេរកាសែតពុំបានទេ។
(3)[បារាំងចូលមកកាន់កាប់កម្ពុជាពីឆ្នាំ ១៨៦៣ តាំងពីព្រះបាទអង្គឌួងដល់ព្រះបាទនរោត្ដម ទើបធ្វើសន្ធិសញ្ញាប្រគល់អោយបារាំង។
(4)ជាគ្រូបបង្រៀននៅពុទ្ធិកបឋមសិក្សាវត្ដលង្កា ក្រោយមកបានរត់ទៅនៅបាងកក ដោយបារាំងរកចាប់ខ្លួនក្នុងរឿងធ្វើបាតុកម្មសុំអោយដោះ​លែង​លោក​អាចារ្យ​ហែម ចៀវ (១៩៤២)។
(5)លោកនួន ឌួង មានអាការរោគក្នុងខ្លួនដោយអាមណាមជាប់គុកកោះត្រឡាចមម បានទទួលអនិច្ចកម្មនៅមន្ទីពេទ្យ​ព្រះ​កេតុ​មាលា ភ្នំពេញ។
(6)រូបឆ្កែនោះសំរាប់អោយសញ្ញាថាមានឆ្កែបារាំងមកហើយ។
(7)លោកជួន ប៊ុណ្ណរាហេង សព្វថ្ងៃនេះធ្វើតំណាងរាស្រ្ដ។

========================================================

២ -ការចូលមកដល់នៃកងទ័ពជប៉ុន

មកដល់ឆ្នាំ១៩៤០ កាលកំពុងគិតគូររឿងនយោបាយនេះ ទទួលមានកងទ័ពជប៉ុនដែលធ្វើសង្រ្គាមតទល់​នឹង​ពួក​បច្ចា​មិត្រ (គឺ​អា​មេ​រិក អង់​គ្គេស​ បារាំង​៘ បាន​ចូល​មក​ក្នុង​ប្រ​ទេស​ឥណ្ឌូ​ចិន តាមសេចក្ដីព្រមព្រៀងសំងាត់ជាមួយ គូវែរណើរហ្សេនេរ៉ាល នៅហាណូយ​​ដែល​​យល់​ព្រម​អោយ​​ចូល​ទាំង​ទើស​ទាល់ មក​ពី​យល់​ថា កងទ័ពបារាំងពុំអាចទប់ទល់នឹងជប៉ុនបាន ហើយក្រោយមកគូវែរណើរ​ហ្សេ​នេ​រ៉ាល​នោះ ក៏​​ភៀស​​ខ្លួន​បាត់​ទៅ​។

កងទ័ពជប៉ុនបានចូលមកដល់ប្រទេសកម្ពុជា មុនពេលរាជាភិសេកស្ដេចស៊ីហនុ (ស្ដេចស៊ីហនុប្រកាស​ជា​មហា​ក្សត្រ​ខ្មែរ នៅ​​ថ្ងៃ​២៥ មេសា​ ១៩៤១) ឆ្លៀត​ឱកាស​នោះ​លោក​ស៊ឹង ង៉ុក​ថាញ់ បានទៅទាក់ទងជាសំងាត់ជាមួយមេទ័ពជប៉ុនតាមរយៈមេហាងដាយណង់​គូ​ស៊ី ដែល​​តាំង​នៅ​​មុខ​​ផ្សារ​ចាស់ ភ្នំ​​ពេញ នៅ​ជ្រុង​ផ្លូវ​ពី​កេ​(ឥលូវវិថីអុកញ៉ាផ្លុង) និងជ្រុងផ្លូវអូហ៊ីយេឥឡូវនេះជាវិថីអង្គអេង ដើម្បី​សុំ​ជា​ជំនួយ​​ទ័ព​របស់​គេ​អោយ​​ជួយ​ធ្វើ​អន្ដ​រា​​គមន៍​ផង ក្រែង​ពួក​បដិវត្ដន៍ធ្វើការទៅហើយលោ ជាភ្លាត់បែកការណ៍ឡើងមុខជាបារាំងចាប់ធ្វើទោស​មិន​ខាន​។

សូមជំរាបថាមេហាង ដាយណង់គូស៊ី ដែលចូលមកតាំងហាងលក់ទំនិញប៉ុន្មានឆ្នាំមុនសង្រ្គាមលោកលើកទី​២​នេះ គឺ​ជា​ហាង​សំរាប់​ធ្វើ​​ចារ​កម្ម​ស៊ើប​ការណ៍ ចំនួន​កង​ទ័ព​និង​ចំនួន​យុទ្ធោ​បករណ៍​របស់បារាំងដែរ។ គេស៊ើបដឹងអស់ថាខ្មែរស្នេហាជាតិមាន​ប៉ុន្មាន​នាក់ ហើយ​គេ​​ព្រម​ជួយ​ក្នុង​​ការ​ទាក់​ទង​គ្នា​នេះ ដោយខ្លួន​គេ​ក៏​ជា​នាយ​ទាហានអ្នកចារកម្មដែរ។ ហើយគេក៏បានទាក់ទងតទៅទៀត ជា​មួយ​មេ​ទ័ព​ធំ​របស់​គេ​​ទៀត​​។ ឯ​ការ​ទាក់​ទង​រវាង​លោក ស៊ឹង ង៉ុកថាញ់ នឹងកងទ័ពជប៉ុនចេះតែមានរហូតមក ដោយខ្ញុំ (ប៊ុណ្ណចន្ទម៉ុល) ជា​អ្នក​នាំ​សំបុត្រ​​សំងាត់​ទៅ​ អោយ​ពួក​ជប៉ុន​​។

លោកស៊ឹង ង៉ុកថាញ់ បានប្រាប់ពួកបដិវត្ដថាត្រូវធ្វើការអោយប្រយ័ត្នមែនទែន កុំអោយបែកការ តែ​ប្រ​ហែស​អោយ​បែក​ការ​មុខ​ជា​បា​រាំង​ចាប់​ហើយ​។ ហើយ​បើ​មាន​ការ​ថ្លស់​ធ្លោយដោយហេតុណាមួយ ត្រូវតែប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចូលទៅឯកង តំរួតយោធាជប៉ុន (កង​អាវុធ​ហត្ថ ) ដែល​គេ​យក​កន្លែ​នោះ​សង់​ធនា​គារ​ជាតិ​កម្ពុជា​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ គេអាចការពារយើងមិនអោ យបារាំងចូលទៅចាប់បាន។

ចំណែកខាងព្រះសង្ឃមានលោកគ្រូអាចារ្យ ហែម ចៀវ ជាដើម តែកាលណាមានអោកាសនិមន្ដចេញទៅ​ខេត្ដ​​ក្រៅ ដោយ​មាន​ការ​អ្វី​ក្ដី​ ដោយ​ត្រូវ​គេ​និមន្ដ​ទៅ​ទេសនា លោក​តែងតែខិតខំជួយធ្វើការពន្យល់ បញ្ចុះបញ្ចូល ណែនាំអោយភ្លឺរឿងស្នេហាជាតិ​អោយ​អង់​អាច​ក្លា​ហាន​ ក្នុង​ការ​​តស៊ូ​ធ្វើ​បដិ​វត្ដ​យក​ឥស្សរ​ភាព​ពី​បារាំង​មក​វិញ បានលទ្ធផលជាទីគាប់ចិត្ដ។ ប្រជារាស្រ្ដ ខ្លះមានសទ្ធាជ្រះថ្លា បាន​ចូល​កុសល​ជា​​ប្រាក់ ដើម្បី​យក​មក​ចាត់​ចែង​ចំណាយ​ក្នុង​រឿង​នេះ​ផង​។

ខាងគ្រហស្ថវិញ លោកជុំ មួង ខ្ញុំប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល លោកនួន ឌួង និងមានគ្នាច្រើនបន្ដទៅទៀត ក៏​​បាន​ខំ​ប្រឹង​ប្រែ​ធ្វើ​ការ​ដោយ​ពេញ​សមត្ថ​ភាព​គ្រប់​ៗ​គ្នា​ដែរ​។

សូមជំរាបថា កាលណោះទាហានបារាំង មានតិចណាស់នៅស្រុកខ្មែរ។ បន្ទាយមួយៗមានតែទាហានខ្មែរភាគ​ច្រើន​ជាង ដែល​នៅ​ក្រោម​​បង្គប់​នាយ​ទាហាន​បារាំង​។ ឯ​ពល​ទាហាន​បារាំង​បាន​ត្រូវស្លាប់ជាច្រើន កាលសង្គ្រាមបារាំងនិងសៀម។ ក្រៅពី​នេះ​ត្រូវ​បញ្ជូន​ទៅ​ជួយ​ច្បាំង​ ឯ​ប្រ​ទេស​បារាំង​។ ចំណែក​បារាំង​ស៊ី​វិល​ក៏​ត្រូវ​ជាប់កំណែនចូលបំរើក្នុងកងទ័ពរបស់គេឯប្រទេសបារាំង។ ខេត្ដខ្លះមាន​សល់​បារាំង​ម្នាក់​ពីរ​នាក់​ ខេត្ដ​ខ្លះ​៤-​៥​នាក់​។ ខេត្ដ​កំពង់​ស្ពឺ​ឥត​មាន​បារាំង​សោះ គេយកចៅហ្វា យខេត្ដអោយកាន់កាប់រេស៊ីដង់ផង។ ឃើញថាផែន​ការ​បដិវត្ដ ពុំ​​សូវ​​ជា​តឹង​​តែង​ប៉ុន្មាន​​ទេ អាច​នឹង​ប្រ​ព្រឹត្ដ​ទៅ​បាន​។ ប៉ុន្ដែការ លំបាកទៅទៀតនាះលោកអ្នកនាង និងដឹងនៅខាងមុខ។

៣ -ការសម្ងាត់ផ្ទុះឡើង
ការចាប់លោកគ្រូអាចារ្យ ហែមចៀងនិងលោកនួន ឌួង

ពួកបដិវត្ដន៍កំពុងតែខំធ្វើការរៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែដោយហេតុតែជើងថ្មី ខ្ចីនយោបាយពុំទាន់មានការពិសោធន៍ដោយ​គ្រប់​គ្រាន់ ក៏​ផែន​ការណ៍​នោះ​បែក​​ធ្លាយ​ឡើង​ដឹង​ការណ៍​ដល់​បារាំង​ដោយ​ពួកទាហានខ្មែរ ដែលបានមកទាក់ទងជាមួយលោកគ្រូអាចារ្យហែម ចៀវ(1) និង​លោក​នួន​ឌួង​(2) នោះ​មាន​ទាហាន​ខ្លះ​ដែល​ស្រ​លាញ់​បារាំង​ដុះស្លែក្នុងខួរដុះមិនជ្រះនោះ វានាំយករឿងសំងាត់នេះទៅប្រាប់បារាំងថា លោក​គ្រូ​អាចារ្យ​ហែម ចៀវ​​និង​​លោក​​នួន ឌួង មេ​ដឹក​នាំ​ពួក​ទាហាន អោយ​បះ​បោរ​ប្រ​ឆាំង​នឹង​បារាំង​។ ទាហាន​ខ្មែរ​ចំនួន​១៥​នាក់​ត្រូវ​ចាប់​ស្ងាត់​ៗ​ដើម្បី​កុំ​អោយ​បែក​ការណ៍។

លុះលោកគ្រូ ហែម ចៀវ ទៅដល់ស្រាប់លោក ទា សាន ប្រើបំរើអោយទៅទិញខោ១អាវ១មកអោយលោកគ្រូអាចារ្យ ហែម ចៀវ ស្លៀក​ដោយ​ផ្លាស់​ស្បង់​ចីពរ​ពី​ខ្លួន​ភ្លាម​ហើយ​បារាំងវានាំទៅតាមរថយន្ដបាត់តែម្ដងទៅ រកតែរត់ទៅប្រាប់អ្នកណាមិនទាន់។ គិត​ទៅ​ពួក​គេ​ចាប់​លោក​ផ្សឹក​ទាំង​ឥត​ជំនុំ​សោះ​!​។

លោកជុំ មួង កាន់តែភ័យខ្លាំងថា ច្បាស់ជាបារាំងចាប់ខ្លួនទៀតជាមិនខាន។ លុះដល់ចេញពីធ្វើការក៏ទៅជំរាបលោក​ស៊ឺង ង៉ុក​ថាញ់​តាម​ដំណើរ​។ លោក​ក៏​ប្រាប់​ថា​អោយ​ប្រយ័ត្ន​ខ្លួន​អោយ​មែន​ទែន បារាំង​ប្រាកដ​ជា​ចាប់​យើង​ហើយ​។

រឿងចាប់លោកគ្រូអាចារ្យ ហែម ចៀវ ក៏ផ្អើលឆោរឡោឡើង ក្នុងបណ្ដាពួកលោកសង្ឃជានិស្សិតនៃ​សាលា​បាលឺ​ជាន់​ខ្ពស់ និង​វត្ដ​នានា​ក្នុង​ទី​ក្រុង​ភ្នំពេញ ដែល​សុទ្ធ​តែ​ជា​មិត្ដ​ភក្ដិ​ និង​សិស្ស​របស់​លោក​។

;ក្នុងពេលនោះលោក​នួន​ឌួង​ក៏​ត្រូវ​គិញ​បារាំង​ទៅ​ចាប់​ឯ​ផ្ទះ​ដែរ។ ​ឯ​ក្រុម​អ្នក​បដិ​វត្ដ​ ដោយ​មាន​ព្រះ​សង្ឃ​ជួយ​ផង​ ក៏​បាន​ចាត់​ចែង​ផ្សាយ​ដំណឹង ​នេះ​ទៅ​គ្រប់​វត្ដ​ក្នុង​ទី​ក្រុង​និង​ទៅ​ដល់​ខេត្ដ​ក្រៅ​ដែល​នៅ​ជិត​ទី​ក្រុង​ខ្លះ​ ទៅ​ឆ្ងាយ​ខ្លះ​ដោយ​មធ្យោ​បាយ​ដែល​ធ្វើ​បាន​។ តាម​បញ្ជា​ពី​លោក​ ស៊ឹង ង៉ុក​ថាញ់ អោយ​ទាំង​អស់​គ្នា​បាតុ​កម្ម​នៅ​ថ្ងៃ​២០ កក្កដា​១៩៤២ នៅ​មុខ​ការិ​យា​ល័យ​នៃ​រ៉េ​ស៊ី​ដង់​សុប៉េ​រី​យ៉ើរ ដើម្បី​តវ៉ា​សូម​អោយ​ដោះ ​លែង​លោក​គ្រូ​អាចារ្យ​ហែម ចៀវ និង​លោក​នួន ឌួង​មក​វិញ។

បាតុកម្មនេះបានជាបន្លាយពេលវែងដល់ទៅថ្ងៃ២០កក្កដានោះ ដោយហេតុនៅវេលាយប់ថ្ងៃ១៨ កក្កដា មានការជួប​ជុំ​ព្រះ​សង្ឃ​និង​ឧបា​សក​ឧបា​សិកា​ពី​គ្រប់​ទិស​ទី នៅ​វត្ដ​លង្កាដើម្បីធ្វើពិធីបុណ្យចំរើនព្រះជន្មវស្សាព្រះតេជគុណ ព្រះធម្មលិខិត ល្វី ឯម ចៅ​អធិ​ការ​វត្ដ​លង្កា និង​ជា​ចាង​ហ្វាង​សាលា​បាលី​ជាន់​ខ្ពស់​ផង ក្នុង​ឱកាស​ដែល​លោកឡើងសមណសក្ដិដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ជាទីសម្ដេចព្រះធម្មលិខិត ដោយក្នុង​យប់​នោះមាន​ធ្វើ​ពិធី​ចំរើន​ព្រះ​បរិត្ដ និង​ធម្ម​ទេសនា​។ ដល់​ព្រឹក​ឡើង​១៩ កក្កដា ទើបរៀបចំស្រោចទឹកពុទ្ធមន្ដ រួចវេរភត្ដប្រគេនព្រះសង្ឃជា​កិច្ច​បង្ហើយ​បុណ្យ​។ ឃើញ​ថា​ជា​ការ​ងាយ​ស្រួល​នឹង​ផ្សាយ​ប្រាប់​គ្នី​គ្នាដែល​មក​ពី​ទី​ជិត​ឆ្ងាយ​មក​កាន់​ពិធី​នេះ​។

ក្នុងឱកាសនោះខ្ញុំ ប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល ជាអ្នកដើរការផ្សាយដំណឹងដល់ព្រះសង្ឃគ្រប់​វត្ដ​ក្នុង​ទី​ក្រុង​ភ្នំ​ពេញ​។ ពេល​នោះ​ខ្ញុំ​ប្រើ​ទោច​ក្រយាន​មួយ​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​បេ​សក​កម្ម​នេះ​។

ចំណែកលោកស៊ឹង ង៉ុកថាញ់ ក្រោយពេលដែលអាចារ្យហែម ចៀវ និងលោកនួន ឌួង ត្រូវបារាំងចាប់ហើយ​លោក​ក៏​បាន​​ភៀស​​ខ្លួន​ទៅ​ពួន​​ការិ​យា​ល័យនៃ​អា​វុធ​ហត្ថ​ជប៉ុន​ (Jandarmerie Japonaise) ទៅដើម្បីគេចអោយផុតពីការចាប់ចង​របស់​បារាំង​ សំរាប់​​ដឹក​នាំ​ក្រុម​​បដិ​វត្ដ​ធ្វើ​ការ​ត​ទៅ​ទៀត​។ ប៉ុន្ដែ​ការ​ទាក់​ទងរវាង​លោកនឹង​ខ្ញុំ​ប៊ុណ្ណ​ចន្ទ ម៉ុលនៅតែមានដដែល តាមកុមារម្នាក់​នៅ​ផ្ទះ​លោក ដែល​ជា​អ្នក​នាំ​ភោជ​នា​ហារ​ទៅ​ជូន​លោក​។

នៅយប់ថ្ងៃ១៩ កក្កដាលោកស៊ឹង ង៉ុកថាញ់ បានផ្ដាំអោយខ្ញុំប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុលទៅយកកាំភ្លើងមួយដើមពីផ្ទះលោក ទៅជូនលោក​ឯ​ការិ​យា​ល័យ​កង​អាវុធ​ហត្ថ​ជប៉ុន​។ ខ្ញុំ​ក៏​ធ្វើ​តាម​បញ្ជាលោកដោយមានលោក ជួន ប៉ុណ្ណារ៉ាហេង ជូនដំណើរទៅផង។ លុះដល់មុខទីស្ដី​ការ​កង​អា​វុធ​ហត្ថ​ជប៉ុន​ហើយ ខ្ញុំ​បាន​ដាក់​កាំ​ភ្លើង​ផ្ទាប់​នឹង​ដើម​ទ្រូង យកមាត់ត្រែចុះក្រោមយកស្វាយកាំភ្លើងឡើងលើ ហើយរត់ត្រុយចូល​ទៅ​តែ​ម្នាក់​ឯង ដោយ​ទុក​អោយ​លោក​ជួន ប៊ុណ្ណា​រ៉ា​ហេង អោយ​នៅ​ចាំ​ខាង​ក្រៅ​។

នៅវេលាដែលឃើញខ្ញុំទៅដល់ នាយទាហានជប៉ុនដែលឈរយាមមាត់ទ្វារ ភ្ជង់មាត់ត្រែកាំភ្លើងមកចំដើមទ្រូងខ្ញុំ។ ដោយ​ឃើញ​គ្រោះ​ថ្នាក់​ជីវិត​មក​ដល់​ហើយ​ៗ ពុំ​ដឹង​និយាយ​គ្នា​ដូច​ម្ដេច​អោយស្ដាប់បាន ត្បិតខ្ញុំមិនចេះជប៉ុន ជប៉ុនមិនចេះនិយាយខ្មែរ ខ្ញុំមានសេចក្ដី​តក់​ស្លុត​ក្រៃ​លែង​ក៏​ប្រញាប់​តប​ដោយ​ភាសា​ទៅ​វិញ ដោយ​រា​រាំង​ដៃ​យ៉ាង​ញាប់​ស្អេក ហើយចង្អុលទៅខា ងក្នុងដើម្បីអោយអ្នកយាមយល់ថាមានការ​មក​រក​អ្នក​ខាង​ក្នុង​ផ្ទះ​។ លុះ​យល់​សេច​ក្ដី​ហើយ​អ្នក​យាម​ក៏​ស្រែក​ហៅ​អ្នក​ខាង​ក្នុង​ដែលចេះខ្មែរចេញមកជួប។ លុះសួរដឹងការណ៍ហើយ គេ​ក៏​អោយ​ខ្ញុំ​ចូល​ទៅ​ខាង​ក្នុង ខ្ញុំ​បាន​ជួ​លោក ស៊ឹង ង៉ុក​ថាញ់​នៅ​ចំ​ពោះ​មុខ​សក្ដិ​៣ជ​ប៉ុន ជា​នាយ​តំរួត​យោធា​ជប៉ុន​។ នាយ​តំរួត​ជប៉ុន និង​លោក​ស៊ឹង ង៉ុក​ថាញ់​បាន​ផ្ដាំ​ហើយ​ផ្ដាំ​ទៀត​នឹង​ខ្ញុំ​ថា បាតុ​កម្ម​ដែល​ត្រូវ​ធ្វើ​នៅថ្ងៃ​ស្អែក ត្រូវ​ប្រតិ​បត្ដិ​អោយ​ទៀង​ទាត់​តាម​ផែន​ការ​និង​កម្ម​វិធី​ដូច​ត​ទៅ​៖

លុះត្រលប់មកវិញខ្ញុំប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល ក៍បាននាំបណ្ដាំនេះទៅប្រគេនព្រះសង្ឃគ្រប់វត្ដក្នុងទីក្រុងមានវត្ដលង្កាជា​ដើម ព្រម​ទាំង​បាន​ចាត់​អោយ​ផ្សាយ​ប្រាប់​គ្រហស្ថ​ជា​បាតុ​ករ ព្រម​ទាំជំរាបលោកប៉ាច ឈឺនផង។

====កំណត់សម្គាល់====

(1) លោកគ្រូអាចារ្យហែម ចៀវ ជាសាស្រ្ដាចារ្យនៅសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ លោកគង់នៅវត្ដឧណាលោម កុដិជាមួយនិង សម្ដេចសង្ឈរាជជោតញ្ញាណោ ជួន ណាត លោកជាសិស្សសំណព្វនៃសម្ដេច។ កាលណោះសម្ដេចនៅឋានៈជាព្រះពុទ្ធ ឃោសាចារ្យ។
(2)លោកនួន ឌួងធ្វើជាក្រុមជុំនុំព្រះត្រៃបីដកនៅពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត ផ្ទះនៅផ្សារកណ្ដាខាងជើងវត្ដឧណ្ណាលោមមានលក់និងជួសជុលទោចក្រយាន)
( ការិយាល័យនោះជាអគារបីជាន់ស្ថិតនៅខាងលិចវត្ថភ្នំ ជិតសណ្ឋាគារឡឺរ៉ូយ៉ាល់ ឥលូវធ្វើទីស្នាក់ការរដ្ឋមន្រ្ដីក្រសួងផែនការ)

========================================================

៤ -បាតុកម្មដាស់ខ្មែរមុនដំបូង

នៅថ្ងៃទី២០ កក្កដា១៩៤២ វេលាម៉ោង៦ លុះជួបជុំគ្នាហើយក្បួនបាតុកម្មដែលមានលោកសង្ឃ និងគ្រហស្ថជាច្រើនមី​ដេស​ដាស​ពេញ​ក្រុង​បាន​ចេញ​ដំណើរ​ពី​ទី​ណាត់​ឆ្ពោះ​ទៅ​ការិយាល័យនៃរ៉េស៊ីដង់សុប៉េរីយ៉ើរ។ គឺវត្ដលង្កាចេញពីវត្ដលង្កា វត្ដឧណ្ណាលោមចេញ​ពី​វត្ដ​ឧណ្ណា​លោម​៘ មក​រួម​គ្នា​នៅ​ក្រោយ​វាំង និង​មានលោកប៉ាច ឈឺន ជាអគ្គនាយក ដើរនាំមុខយ៉ាងអង់អាចក្លាហានផង។ ក្បួនដើរបាតុ​កម្ម​យ៉ាង​អង់​អាច​ឥត​ភ្លឹក គិញ​បា​រាំង ខ្មែរ យួន ដើរ​ហែ​តាម​ខាង តែមុខស្លេកស្លាំងបានខ្លាចបាតុករ។ គិញបារាំងឈ្មោះ Sambraige ប្រុងប្រយ័ត្ន​ជាង​គេ ទាំង​អស់​គ្នា​ឆ្ពោះ​ទៅ​កាន់​ការិ​យា​ល័យ​នៃ​រ៉េ​ស៊ី​ដង់​ស៊ុប៉េរីយ៉ើរ។

សូមជំរាបថា នៅពេលនោះប្រហែលខ្ញុំ ប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល លើកកង់ខាឃាំងពួកបាតុករកុំអោយគិញវាវាយទេ ប៉ុន្ដែវាប្រចាប់​ថា​លើក​កង់​គប់​វា​ទៅ​វិញ​។ ក្នុង​ពេល​នោះ​ពួកគិញវាចាប់បានបាតុករជាច្រើនដាក់ឡានយកទៅបាត់ទៅ តែពុំអាចចំណាំបាន ថានរជានរណាឡើយ ត្បិត​រវល់​តែ​ភ័យ​រៀង​ខ្លួន ហើយ​ដោយ​គ្នា​ច្រើន​ពេក ពុំអាចស្គាល់មុខ ស្គាល់ឈ្មោះគ្នាបានឡើយ។ ទ័ពជើងក្រហមបារាំងបាននាំយក​មក​គំរាម​បាតុ​ករ នៅ​ពេល​នោះ​ជា​ច្រើន​រយ​នាក់​មាន​អាវុធ​គ្រប់​ដៃ។

ក្នងពេលដែលពួកបាតុករកំពុងតែផ្អើលច្រួលច្របល់នោះ ខាងកងទ័ពជប៉ុនបានបញ្ជូនទាហានពីររថយន្ដបន្ទុក ទៅឈប់​នៅ​ក្បែរ​នោះ​ដែរ​ប៉ុន្ដែ​គេ​អាច​ជួយ​ធ្វើ​អន្ដរា​គមន៍​ជាមួយ​រដ្ឋាភិបាលបារាំងដូចម្ដេចកើត? បើវាខុសផែនការដែលគេបង្គប់អោយធ្វើអស់ទៅ​ហើយ​។ ម្លោះ​ហើយ​គេ​នៅ​ស្ងៀម​ទៅ​។

ក្រោយពេលបាតុកម្មមិនសំរេចនេះ បារាំងដើររកចាប់ម្នាក់ម្ខង ពីរនាក់ម្ដង តាមរូបថតនិងតាមដែលវាបានស្គាល់ពីមុន​មក​ស្រាប់​ផង​។ ម្លោះ​ហើយ​ពួក​បាតុ​ករ​ដែល​មាន​ខ្លួន​ទាំងលោកសង្ឃទាំងគ្រហស្ថចេះតែគេចវេះ គេចពួននិងរត់ចោលស្រុកអស់ជាច្រើននាក់។

ការធ្វើបដិវត្ដន៍ពុំបានសំរេច ការធ្វើបាតុកម្មក៏ពុំបានសំរេចទៀត មកពីពួកយើងចាប់ផ្ដើមធ្វើមុនដំបូងផង និងមកពីកាល​ជំនាន់​នោះ ជាតិ​ខ្មែរ​យើង​នៅ​ខ្ចី​ខ្លាំង​ណាស់​ខាង​នយោ​បាយ​ស្រុកទេសត្បិតអីទើបនិងបានបើកភ្នែកពុំទាន់បានប៉ុន្មានឆ្នាំផង ឯការបើកភ្នែកនេះក៏​ដោយ​សារ​ការ​បំ​ភ្លឺ​របស់​កាសែត​នគរ​វត្ដ​ផង ដោយសារការខំប្រឹងប្រែងរបស់កាសែតនេះប៉ុណ្ណោះ ដែលខំចែកផ្លូវគ្នាដើរពន្យល់បញ្ចុះបញ្ចូល បំ​ភ្លឺ​ប្រជា​ជាតិ​ខ្មែរ​ដែល​ដេក​លក់​ដោយ​ខ្លាច​គុក​ច្រវាក់។ សម័យនោះយើងមិនដែល នឹកចង់រើខ្លួន អោយរួចពីខ្ញុំបារាំងសោះក្នុងអំលុងជិតមួយ​សត​វត្ស​មក​ហើយ​ដោយ​ធ្លាប់​ដឹង​ធ្លាប់​លឺ​ចាស់​ៗ ដំណាលតៗគ្នាមកថា បារាំងចាប់អ្នកស្នេហាជាតិអ្នកធ្វើបដិវត្ដន៍ជំនាន់មុខៗដូចជាពោធិ​កំ​បោរ ម៉ឹន​ពាង អាចារ្យ​ស្វា​ក្រឡា​ហោម​គង់ ឧក​ញ៉ា ពិស្ណុលោកឈូកយកទៅប្រោសចោល ឯកោះត្រឡាច ទាល់ស្លាប់ជាច្រើននាក់មកហើយ ឯ​អ្នក​ដែល​ក្បត់​ជាតិ​គេ​ឥត​រវល់​នឹង​ជាតិ គេ​ខំ​តែ​ផ្គាប់​ផ្គុនបារាំង យកបុណ្យសក្ដិទ្រព្យសម្បត្ដិសម្បូរតែក្រុមគ្រួសារគេទៅ។ ពួកនេះគឺពួកវាំង មាន​សីហនុ​ជា​ដើម​ខឹង​នឹង​ខ្មែរ​គ្នា​ឯង​ជំនួស​បារាំង ជេរប្រទេច ជេរលោកសង្ឃថា «អាត្រងោល»។

មួយវិញទៀតកាលជំនាន់នោះ ពេលវេលាបានហុចអោយយើងល្មមតែបានសំរេចដែរ ត្បិតកាលណោះនៅស្រុកវាកំពុង​ជាប់​ដៃ​នឹង​សង្រ្គាម​លោក​លើក​ទី​២ បារាំង​នៅ​ស្រុក​យើងតិចណាស់ ហើយគ្រឿងសំភារៈសឹកក៏សុទ្ធតែចាស់ៗ តាំងពីសង្រ្គាមលោក​លើក​ទី​១ (១៩១៤ ១៩១៨) មក​ម្លេះ​។ វា​ពុំ​អាច​បញ្ជូន​ទ័ព​និង​យុទ្ធោបករណ៍ពីស្រុកវាមកបង្ក្រាបយើងបានឡើយ។ គួរអោយស្ដាយយ៉ាងក្រៃលែង​ដោយ​យើង​ធ្វើ​ការ​ឲ្យ​ខុស​ផែន​ការ និង​កម្ម​វិធី​ដែល​ត្រូវធ្វើនាំអោយខូចផែនការពុំបានសំរេច។ គឺជាបដិវត្ដដំបូងដែលនៅស្រុកយើងមិនដែល​មាន​សោះ​។ ប៉ុន្ដែ​បើ​ទុក​ជា​ដូច្នេះ​ក្ដី​ក៏​គឺ​ជា​គំរូ ជាលំអានល្អមួយទុកអោយកូនចៅ យុវជនជំនាន់ក្រោយដើមតាមដែរ ដោយគ្រាន់តែកែឬពិនិត្យ​ឡើង​វិញ នូវ​ផែន​ការ​និង​កម្ម​វិធី ដែល​ពួក​យើង​បាន​ធ្វើ មិនបានសំរេចនោះតើខុសត្រង់ណា ឬមានឧបគ្គសអ្វីមកជំទាស់រារាំង ទើបបានជាខក​ខាន​មិន​បាន​សំរេច​។​សូម​ជំរាប​ថា​ ការ​ដែល​ធ្វើ​ដំបូង​តែងមានខុសដូច្នេះ ទើបអាចរកត្រូវឃើញ។ មានតែអ្នកឥតធ្វើអ្វីសោះដេកតែអេះពោះចាំ​មើល​បំណាំ​ទើប​ត្រូវ​រហូត​ឥត​ខុស​។ ប្រសិន​បើ​នៅជំនាន់យើង ឥតមានវីរជនណាម្នាក់គិតគូររើខ្លួនអោយរួចពីនឹមដែករបស់បារាំងទេ នោះ​យុវជន​ជំនាន់​ក្រោយ​អាច​នឹង​បន្ទោស​យើង​បាន​ថា​យើង​ជា​ចាស់​ជំនាន់មុនឥតគិតអ្វីសោះ បានជាបច្ឆាជនជំនាន់ក្រោយកើត ឡើងនៅតែខ្ញុំបារាំង​ត​ទៅ​ឥត​មាន​ពេល​រួច​ជា​អ្នក​ជា​ឡើយ​។

ហេតុការបដិវត្ដន៍ ដើម្បីរើបំរះពីនឹមបារាំងនេះទោះបីខកខានមិនអាចសំរេចមែន ក៏បានឈ្មោះថាពួកយើងបានត្រាយ​ផ្លូវ​ទុក អោយ​កូន​ចៅ​ជំនាន់​មុខ​ដើរ​តាម​ដែរ ត្បិត​ប្រទេសឯទៀតៗដែលនៅក្នុងក្រញ៉ាំបរទេស មានប្រទេសឥណ្ឌាជាដើម ក៏គេខំរើបំរះយកឥស្សរ​ភាព​ដោយ​សន្ដិ​វិធី​ រឺ​វិធី​អហិង្សា​អស់​ថិរ​វេលា​យ៉ាងយូរដល់៣០ឆ្នាំ ស្លាប់មនុស្សរាប់សែននាក់ទំរាំបានសំរេចបានឯករាជ្យ មិនមែនធ្វើតែ​ម្ដង​ហើយ​បាន​សំរេច​ទេ​។ ចុះ​បើ​យើង​នៅ​ស្ងៀមមិនធ្វើអ្វីសោះ? នោះរិតតែលិចទៅ ទៀត! នៅខ្ញុំគេរាប់ពាន់ឆ្នាំ គ្មានឃើញពន្លឺឯករាជ្យទេ។

សូមនិយាយអំពីលោកជុំ មួងបន្ដិច។ ក្នុងពេលបាតុកម្មនោះ លោកពុំបានចូលរួមនិងគេទេ ត្បិតត្រូវចាត់អោយទៅស្ដាប់​ការ​នៅ​នឹង​កន្លែង​នៅ​ក្រ​សួង​ធម្ម​ការ ដែល​ជា​កន្លែង​ធ្វើ​ការ តើរាជការគេចាត់រឿងនេះដូចម្ដេច? ប៉ុន្ដែដោយអន្ទះសារចង់ដឹងរឿងពេក ក៏បាន​ចាត់​អោយ​លោក អ៉ិត​ធុយ (ឥឡូវ​ធ្វើ​ការ​អគ្គ​អេរញ្ញិក​នៃអគ្គរតនាគារនៅភ្នំពេញ លោកជាអ្នកស្នេហាជាតិម្នាក់ដែរ) ជាសិស្សសាលារដ្ឋបាលតុលា​ការ​ខ្មែរ ដែល​នៅ​រៀន​ធ្វើ​ការ​នៅ​ក្រសួង​មហា​ផ្ទៃ និងធម្មការអោយទៅមើលការជំនួសក្នុងឋានៈជាប្រតិភូនៃក្រសួងធម្មការ។ ហើយដើម្បី​ការ​ពារ​ខ្លួន​កុំ​អោយ​បារាំង​ចាប់ លោក​ជំ មួង​បាន​ធ្វើ​សំបុត្រ​មួយ​ច្បាប់ បោះត្រាក្រសួងធម្មការអោយកាន់កំដរខ្លួនផង។

លុះលោក អ៉ិត ធុយត្រលប់មកវិញបានរាយការណ៍ថា បាតុកម្មនោះខកខានពុំបានសំរេចទេពួកបាតុ​ករ​ត្រូវ​បារាំង​ដេញ​ចាប់​រត់​រប៉ាត់​រប៉ាយ​អស់​ហើយ​។

សូមជំរាបថា នៅល្ងាចថ្ងៃ១៩ កក្កដា ដោយភ័យខ្លាចក្រែងបារាំងចាប់មុនពេលបាតុកម្ម ត្បិតស៊ើបដឹងថា មានឈ្មោះ​ត្រូវ​ចាប់​នឹង​គេ​ដែរ​លោក​ជុំ​មួង​ក៏​បាន​ទៅ​ទទួល​ទាន​ដំណេកនៅផ្ទះលោកញ៉ែម ធុច (គ្រានោះធ្វើជាលេខាធិការនៅក្រសួងធម្មការដែរ) នៅ​សង្កាត់​ចាក់​អង្រែ​លើ​ខាង​នាយ​ស្ពាន​មុនី​វង្ស ទល់​មុខ​នឹង​ផ្ទះលោករស់ (លោករស់នេះហើយដែលលបដាក់កូនតឹងទៅ ផងក្នុងពេលបាតុកម្ម)។

លុះព្រឹកឡើងថ្ងៃ២០ កក្កដា ទើបនាំគ្នាទាំងបីនាកនោះមកភ្នំពេញជាមួយគ្នា ប៉ុន្ដែមកដល់ភ្នំពេញក៏បាន​បែក​គ្នា​។ លោក​រស់​ទៅ​ចូល​ក្នុង​បាតុ​ករ​។ ឯ​លោក​ញ៉ែម ធុច និង​លោក​ជុំ មួង​ក៏​ចូល​ទៅ​កាន់​ការិ​យា​ល័យ​ធ្វើការ​ដូច​ធម្ម​តា។

ដោយភិតភ័យញ័រសាច់ជាប់ ខ្លាចបារាំងចាប់ នៅយប់ថ្ងៃ២០ កក្កដានោះលោកជុំ មួងទទួលទានដំណេកពុំលក់សោះ។ គ្រាន់​តែ​លឺ​សូរ​រថ​យន្ដ​បើក​មុខ​ផ្ទះ​ក៏​ភ័យ​ស្លោ​ភ្នែក​ដែរ ដោយស្មានថាឡានគិញបារាំងមកចាប់។ លុះយប់ជ្រៅប្រហែលម៉ោង៣ បានលង់លក់បន្ដិច​ទៅ​ស្រាប់​តែ​យល់​សប្ដិ​ឃើញ​ទៅ​មើល​គេ​ដង​ព្រោន​នៅមាត់សមុទ្រ។ ថាចុះទៅក្នុងទឹករាក់ៗត្រឹមជង្គង់ ស្រាប់តែលឺខ្យងក្ដក់ប៉េះៗ រួចក្រលេក​ទៅ​ឯ​នាយ​ឆ្ងាយ​ឃើញ​ទឹក​សមុទ្រ​ឡើង​កំពស់​ចុងត្នោតកាន់តែលឿនជិតមក លោកនឹកភ័យក៏តតេះតតះឡើងរួចទៅលើមាត់ច្រាំងសមុទ្រ ហើយ​ក៏​ភ្ញាក់​ឡើង​។ ទើប​សំរេច​ចិត្ដ​ថា​ត្រូវ​តែ​រត់​គេច​ទើប​ផុតភ័យន្ដរាយដូចក្នុងយល់សប្ដិ។

លុះដល់ម៉ោង៤កន្លះទៀបភ្លឺនៃថ្ងៃ២១ កក្កដា ក៏ចេញដំណើរទៅបាត់តំបង (កាលណោះបាត់ដំបងជាស្រុកសៀមដោយ​បារាំង បាន​កាត់​ដី​ឲ្យ​ទៅ​សៀម កាល​ដែល​វា​ចាញ់​សង្គ្រាម​បារាំង​សៀម) តាមអាយស្ម័យយាន ដោយសរសេរសំបុត្រទុកឲ្យគេសុំច្បាប់​អោយ ដាក់​ក្នុង​សំបុត្រ​កុហក​ចោល​ជើង​ថា​ទៅ​សួរ​បងឈឺធ្ងន់ឯព្រៃវែង គិតថាបើសុំច្បាប់ត្រង់ច្បាស់ជាគេស្គាល់ទាន់កណ្ដាលផ្លូវខកដំណើរ។ ហេតុ​ដូច​នេះ​ប្រាប់​គេ​ថា​ទៅ​ព្រៃ​វែង​ហើយ​ទៅ​បាត់​ដំបង​ឯ​ណោះវិញ។ ទៅដល់ពោធិសាត់ បានឃើញគិញបារាំងចាប់លោកសង្ឃបាតុករពីរ-បី​អង្គ​ដែល​រត់​គេច​ឆ្លង​ទៅ​សៀម​បញ្ចូន​មក​ភ្នំ​ពេញ​វិញ​។ គិញនោះឈ្មោះទី កញ្ឆន ស្គាល់លោកជុំ មួង បានសួរថាទៅណា? លោកឆ្លើយកុហកថា​ទៅ​ត្រពាំង​ជង​(នៅ​ត្រពាំង​ជង​មាន​បង​ឈ្មោះ​លោក ជុំ ម៉ៅ ធ្វើចៅហ្វាយស្រុកនៅទីនោះ) ប៉ុន្តែដោយមិនទាន់បង្គប់អោយចាប់លោកបាន​ជា​គិញ​មិន​ចាប់​។

សំណាក់នៅត្រពាំងជង១យប់ ដល់វេលាម៉ោង៥ភ្លឺនៃថ្ងៃទី២២ កក្កដា ទើបជួលរទេះសេះជូនដំណើរពីត្រពាំងជងទៅដល់អូរ​តា​ប៉ោង ក៏​បាន​និយាយ​បោក​មេ​ឃុំ ឆៃ​អោយ​ជូន​ដំណើរឆ្លងស្ទឹងស្វាយដូនកែវទៅខាងដីសៀម ដោយកុហកថាមានការប្រញ៉ាប់ទៅលក់ស្រូវ​ឯ​ជ្រោយ​ស្ដៅ​សុំ​ប៉ាស្ព័រ​មិន​ទាន់​។ មេឃុំ​ឆៃ​ដោយនៅក្រោមបង្គាប់បងលោកឈ្មោះជុំ ម៉ៅស្រាប់ ក៏ចាត់ជំទប់ប្រដាប់ដោយកាំភ្លើងមូស្ដីតុង​ច្រក​គ្រប់​ស្រេច​ជូន​ដំណើរ​ទាស់​តែ​ឆ្លង​ផុត​ស្ទឹង​ទៅខាងនាយទៅ។

សូមជំរាបពិព្រឹត្ដិការណ៍នៅភ្នំពេញតទៅទៀ តពីថ្ងៃបាតុកម្មមក ពួកគិញបារាំងចេះតែដើររកចាប់ក្រុមបាតុករគ្រប់កន្លែង​នៅ​ក្រុង​ភ្នំ​ពេញ និង​នៅ​ខេត្ដ​ក្រៅ​។ ពួក​បាតុ​ករ​ដែល​មានឈ្មោះច្រើនជាងគេគឺនៅវត្ដឧណ្ណាលោម និងនៅវត្ដលង្កា ដែលជាហេតុបណ្ដាល​អោយ​ព្រះ​សង្ឃ​និង​គ្រ​ហស្ថ​ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ពី​មុន និងដែលបានចូលធ្វើបាតុកម្ម ភិតភ័យរន្ធត់គេចរត់ទៅពួនឯស្រុកក្រៅជាច្រើន។ ខ្លះក៏បានឆ្លង​ដែន​ទៅ​ខេត្ដ​បាត់​ដំបង​ដែល​គ្រា​នោះ​ជា​អាណា​ខេត្ដ​សៀម​។

ចំណែកលោកគ្រូអាចារ្យប៉ាង ខាត់ ដោយភិតភ័យណាស់ក៏រត់ទៅសឹកជាគ្រហស្ថហើយទៅពួនសំងំនៅ នឹងវត្ដ​ចិន​ដំដែក​(ពិភទ្រ​រង្ស៊ី) មិន​សុខ​មិន​សាប់ ដោយ​ភ័យ​ខ្លាច​ពួក​វា​ពេក ក៏ប្ដេជ្ញាចិត្ដដើរចូលទៅអោយវាចាប់ឯក្រសួងធម្មការតែម្ដង។

======កំណត់សម្គាល់==========

(1) កូនតឹងនេះធ្វើដោយក្បាលឡោស៊ីដែកចងភ្ជាប់នឹងខ្សែកៅស៊ូវែង។ កាលណាចោលទៅវាយឺត លុះ​ត្រូវ​ហើយ​វា​ក៏​មក​ត្រូវ​ដៃ​វិញ កូន​ខ្លះ​គេ​យក​ដុំ​សំណ​ធ្វើ​ក៏​បាន​ដែរ តាម​ដែល​លោក​ជុំ មួង​បាន​ឃើញ​នឹង​ភ្នែក​ថា មាន​បាតុ​ករ​ម្នាក់​ឈ្មោះ​រស បាន​បង្ហាញ​អាវុធ​នេះ​លួច​ដាក់​បង្ការ​ខ្លួន​ក្រែង​លោ​មាន​កើត​ហេតុ​ក្នុង​ពេល​បាតុ​កម្ម​។ ឈ្មោះ​រស់​នេះ​ត្រូវ​ជា​បង​ថ្លៃ​លោក​អាចារ្យ អ៊ុច រស់ ដែល​ជា​មេ​ហាង​ឱសថ​វិមាន​ឯក​រាជ្យ មុខ​វត្ដ​លង្កា​ភ្នំ​ពេញ​។ កាល​ពេល​រត់​ទៅ​ជួប​គ្នា​ឯ​បាត់​ដំបង លោក​រស់​បាន​ដំណាល​ប្រាប់​លោក​ជុំ មួង​ថា កាល​បាតុ​កម្ម​នោះ​គាត់​បាន​ចោល​កូន​ត្រូវ​បារាំង ៤-៥នាក់​ដែរ។ ប៉ុន្ដែ​តាម​ដំណើរ​ថា កាល​នោះ​មាន​គ្នា​ច្រើន​ដែរ​ដែល​បើ្រ​អាវុធ​ពិសេសនេះ​។ )

=====================================================

៥ -អំពីការចាប់ខ្លួនខ្ញុំប៊ុណ្ណចន្ទម៉ុល

ក្រោយដែលត្រលប់មកពីបាតុកម្មវិញ ខ្ញុំប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល ក៏មកផ្ទះវិញធ្វើការលក់ដូរធម្មតានៅឯផ្សារស៊ីញែក ប៉ុន្តែមាន​បារម្ភ​ក្នុង​ចិត្ត​ជា​និច្ច​ថា ថ្ងៃ​ណា​មួយ​មុខ​ជា​ត្រូវ​បារាំង​ចាប់​មិន​ខាន​។

លុះដល់ថ្ងៃទី២៤ កក្កដា១៩៤២ រសៀលម៉ោង១៥ ស្រាប់តែរថយន្ដសូដូមមកឈប់នៅក្បែរផ្ទះលេខ២ មុខវត្ដឧណ្ណា​លោម ដែល​ខ្ញុំ​កំពុង​ទទួល​ទាន​ដំណេក​នៅ​ទី​នោះ​។ ពេល​នោះ​គិញខ្មែរ៦នាក់ និងបារាំង១នាក់ ចូលទៅសួរខ្ញុំហើយនាំំខ្ញុំទៅប៊ុយរ៉ូគិញ​។ នៅ​ទី​នោះ​បារាំង​វា​សួរ​​ខ្ញុំ​ថា បាន​ទៅ​ធ្វើ​បាតុ​កម្ម​នឹង​គេ​ទេ​? ខ្ញុំឆ្លើយប្រាប់វាថា បានទៅជាមួយគេដែរ ប៉ុន្ដែពុំបានវាយពួក គិញទេ។ លុះ​សួរ​ចប់​ហើយ វា​ក៏​បើក​អោយ​មក​ផ្ទះ​វិញ​នៅ​វេលា​ម៉ោង​១៦​ល្ងាច​។ ដល់ស្អែកឡើង ២៥កក្កដា វេលាម៉ោងប្រ ហែល៨ព្រឹក ខ្ញុំកំពុងតែលក់ដូរ​គុយ​ទាវ កា​ហ្វេ ស្រាប់​តែ​គិញ​ម្នាក់​ហៅ​ខ្ញុំ​ថា​លោក​ចាង​ហ្វាង​សុំ​អោយទៅជួបទៀតត្បិតលោ កសួរពីម្សិលម៉ិញពុំទាន់ចប់។ ខ្ញុំក៏បានទៅប៊ុយរ៉ូគិញនៅម៉ោង​ប្រហែល​៩​។ លុះ​​សួរ​រួច​ហើយ វា​ប្រាប់​ខ្ញុំ​ថា​សុំ​ឃុំ​ខ្លួន ដោយ​មានសេចក្ដីសង្ស័យត្រូវសួរតទៅទៀត ហើយវាក៏​ចាត់​ឃុំ​ខ្ញុំ​ក្នុង​គុក​ងងឹត​នៃ​ក្រុម​ព្រះ​នគរ​បាល (Sûreté) នោះ​ទៅ​។

ក្រោយពីបានឃុំខ្លួននៅនៅគុកគិញចំនួន៥ថ្ងៃ វាក៏បញ្ជូនខ្ញុំទៅឯគុកធំ នៅថ្ងៃទី៣០កក្កដា។ នៅគុកធំខ្ញុំបានជួបមិត្ដ ៤-៥​នាក់ ដែល​ធ្លាប់​ស្គាល់​ហើយ​ជាប់​ទោស​ក្នុង​រឿង​ជា​មួយ​គ្នា​ដែរ គឺលោកម៉ម លន់ នៅមុខវត្ដលង្កា ឆៀងខាងត្បូង លោកភោគ នី នៅខាង​លិច​វត្ដ​លង្កា លោក​អ៊ឹម នៅ​ខេត្ដ​តា​កែវ លោក​ព្រៃ អៀម នៅ​សង្កាត់​ព្រែក​ហ្លួង ស្រុក​ខ្សាច់កណ្ដាល និងពីរនាក់ទៀត​ពុំ​ស្គាល់​ឈ្មោះ​។

អស់លោកនិងមិត្ដទាំងឡាយ! មកដល់ដំណាក់កាលនេះហើយដែលជីវិតខ្ញុំបានចូលទៅ​នៅ​ក្នុង​គុក.. គុក​នៅ​ភ្នំ​ពេញ ដែល​ខ្ញុំ​នឹង​ជំរាប​ត​ទៅ​ទៀត…

ជីវិតនៅក្នុងគុកធំភ្នំពេញ

ជីវិតក្នុងគុកធំភ្នំពេញ ខ្ញុំសូមជំរាបពីជីវភាពនៃមនុស្សទោសក្នុងគុកធំកាលជំនាន់នោះដូចតទៅ៖
មុនដំបូងបង្អស់ កាលដែលចូលទៅដល់ គេអោយទៅនៅក្នុងបន្ទប់ធំមួយ មានរានថ្នាក់ខ្ពស់ធ្វើដោយក្ដារកំពល់ប្រ​ហែល​ ៦០​សង់​ទី​ម៉ែត្រ(​៦​តឹក​)​។ នៅ​នោះ ឃើញ​មាន​កំ​ណាត់​ធុង​ដែក​៦​ដែលកាត់ផ្ដាច់ពីធុងប្រេងម៉ាស៊ីន ចំណុះ២០០លីត្រ ដាក់​នៅ​ចុង​ជើង​។ ធុង​១​សំរាប់​ដាក់​ទឹក​ទទួល​ទាន ធុង​មួយ​ទៀត​សំរាប់​បន្ទោរ​បង់​។ នៅវេលាម៉ោង៦ល្ងាច អ្នកយាមបានចូលមក ដាក់ខ្នោះជើងទាំងពីរ​ជាប់​ដង្ហែ​គ្នា​​ជា​មួយ​នាក់​ឯ​ទៀត ខ្នោះ​នោះ​គឺ​ខ្នោះ​ដែក​ដែល​មាន​រនុក​វែង​ហូត​ចុះ​ឡើង​បាន រួចចាក់សោ យ៉ាងមាំនៅខាងចុង។ ពេលដែល​ត្រូវ​បត់​ជើង​តូច​ធំ ត្រូវ​ដាស់​គ្នា​អោយ​ជួញ​ទាញ​ ឬ​រុញ​ធុង​លា​មក​មក​ជិត ទើប​អាច​បន្ទោរ​បង់បាន តែដោយលំបាកផង ត្បិតជើងទាំង​ពីរ​ជាប់​ខ្នោះ​។ ដល់​ព្រឹក​ឡើង​ម៉ោង​ប្រ​ហែល​៦​ជាង ទើប​អ្នក​យាម​ចូល​មក​ដោះ​ខ្នោះ​ពី​ជើង​ចេញ​ហើយអោយដើរបានតែក្នុងកំពែងគុកនោះ ដែល​មាន​ទទឹង​ចំនួន​៦​ម៉ែត្រ​ បណ្ដោយ​ចំនួន​៨​ម៉ែត្រ​​។ នៅ​វេ​លា​ម៉ោង ១០​ព្រឹក លឺ​សូរ​នាក់​យាម​វាយជួងម៉ូងៗ ខ្ញុំក្រលេកទៅខាងក្រៅ ឃើញក្មេង​អ្នក​ទោស​ដែល​​អាយុ​មិន​ដល់​១៥​ឆ្នាំ វា​រត់​ស្រ​ទៅ​កាន់​ចាន​ដែក​ធ្វើ​អាយ​រាង​ដូច​ខ្ទះ(1) ដែលវាទើបនឹងដួសចូកចង្អូរប្រលាយទឹក​ដែល​លាយ​ដី​សំរាម​លាមក​ថ្មី​ៗ ទៅ​ជ្រ​លក់​លូ​ទឹក​(​បាស្សាំង) គឺ​​វា​គ្រាន់​តែ​ជ្រលក់​ផ្លូក​ទៅ​ក្នុង​ទឹក​នោះ រួចលើកឡើងវិញ រួចវាយកចាននោះឯងទៅ​ដាក់​បាយមក​អោយ​ខ្ញុំ​ទទួល​ទាន​។ គេ​ចូក​យក​បាយ​ក្រ​ហម​ពេញ​មួយ​ចាន​ដែក​នាះ រួច​ត្រី​ឆ្លាំង​ស្ងោរពីរ​រឺ​បី (តាមធំតាមតូច) ដាក់ពី​លើ​បាយ មាន​អំ​បិល​ចំនួន​មួយ​ក្ដាប់​ជា​មួយ​ម្ទេស​​៥-៦​គ្រប់​ដាក់​ពី​លើ​ត្រី​នោះ ហើ យ​មាន​ទឹក​ត្រី​ដាក់​ចាន​ដែកធ្វើអាយតូចមួយ ដាក់ពីលើ​ចាន​បាយ​នោះ​ទៀត​ជា​ការ​ស្រេច​។ សូម​ជំ​រាប​ពី​ត្រី​ឆ្លាំង​ស្ងោរ​នោះ មុន​ដំបូល គេ​ឥត​បាន​ធ្វើ កោស​រំអិល​កាត់​ធ្មុង​កាត់​កន្ទុយ កាត់ត្រចៀក​វះ​ពោះ​យក​អាចម៍​ចេញ​ទេ ឥត​លាង​ទឹក​ទេ គឺ​លើក​ត្រី​ទាំង​​កញ្ជ្រែង​​ដែល​ទើប​ទិញ​មក​ពី​ផ្សារ​ចាក់​ឈូ​ទៅ​ក្នុង​ខ្ទះ​ត្នោត ដែល​​ដាំ​​ចាំ​នោះ​តែ​ម្ដង​។ កាល​បើ​ឃើញ​ថា​ឆ្អិន​ល្មម​ហើយ គេ​យក​កញ្ជ្រែង​យ៉ាង​ធំ​មួយ​ទៅ​ដួស​តែ​ត្រី​មក​ដាក់​ផ្ទាល់​ដី ហើយ​ទើប​គេ​ចាត់​ចែង​ដាក់គ្រប់​ចាន​បាយ​។ ឯ​អ្នក​ធ្វើ​ចង្ក្រាន​រឺ​ចុង​ភៅ​គឺ ជា​មនុស្ស​ទោស​ដូចគ្នា​។ លុះ​រៀប​ចំ​​សព្វ​ហើយ ទើប​គេ​ចាត់​អោយ​ក្មេង​ៗ​លើក​ចាន​បាយ​នោះ​ទៅ​ដាក់​អោយ​ទទួល​ទាន​ក្នុង​១ វង់​១​ចាន​សំរាប់​អ្នក​ទោស​៦​ ឬ​៧​នាក់​។ ​ដល់​ពេល​បាយ​ម្ដង​ៗ ខ្ញុំ​សង្កេត​ឃើញ​គេ​ដាក់​ចាន​បាយ​តំរៀប​រាប់​រយចាន​។ បើ​គិត​តាម​ចាន​បាយ​ទាំង​នោះ អាច​យល់​បាន​ថា មាន​មនុស្ស​ទោស​ជា​ច្រើន​​រយ​​នាក់​នៅ​ក្នុង​គុក ប៉ុន្ដែសាល​បន្ទប់​ដោយ​ខ្លួន​ៗ​ពី​គ្នា។

ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី៤ រហូតទៅខ្ញុំទន្ទឹងចាំតែដល់ពេលបាយនឹងអាលទទួលទានហើយទទួល​ទាន​យ៉ាង​ឆ្ងាញ់​ជា​ធម្មតា​ដូច​គេ​ឯង​ទៀត​ដែរ បាត់​ធំ​លាមក បាត់​ធំ​ឆ្អាប​ត្រី បាត់​ឆ្អើម​ញ​ញើត​ញញើមអ្វីទាំងអស់គឺទទួលទានល្មមយ៉ាងចាស់ដៃអោយខាងតែឆ្អែត ដោយហេតុ​តែ​ឃ្លាន​ពេក​ទៅ​ ត្បិត​ក្នុង​មួយ​ថ្ងៃ​ៗ​ទទួល​ទាន​បាយ​តែ​ពីរ​ដង គឺពេលព្រឹកនៅម៉ោង១០ ពេលល្ងាចម៉ោង១៦ ឥតដែលបានអ្វីស្រស់​ស្រូប​បន្ដិច​បន្តួច​មុន​ពេល​បាយ​ឡើយ គឺ​ពោះ​ទទេ​ធេង រង់​ចាំ​តែ​ពេល​បាយ​ពីរ​ដង​ក្នុង​មួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ។ កាលនោះ ខ្ញុំទើបបានអាយុ២២ឆ្នាំ កំពុងពេញ​ទទួល​ទាន​ច្រើន​ណាស់​ផង​។

លុះនៅក្នុងគុកធំបាន៦ថ្ងៃ ទើបគេនាំខ្ញុំជាមួយអ្នកឯទៀតទៅថតរូបឯការិយាល័យសញ្ញាណ គឺជាប៊ុយ​រ៉ូ​គិញ​ផ្នែក​ថត​រូប ផ្ដិត​មេ​ដៃ​។ ពេល​នោះ​ហើយ​ដែល​ខ្ញុំ​នៅ​ចាំ​ច្បាស់​អស់​មួយជីវិតឥតភ្លេចឡើយ។ មុនដំបូងប្រហែលម៉ោង៧ កន្លះព្រឹក អ្នកយាមមកបើក​ទ្វារ​គុក​អោយ​យើង​ចេញ​ ហើយ​គេ​នាំ​ទាំង​អស់​គ្នា​ដើរ​ត្រ​សង​ជាមួយគេ ទៅដល់កន្លែងមួយជិតមាត់ទ្វារក្នុង គឺទ្វាទីមួយ គេ​អោយ​យើង​អង្គុយ​ចុះ ទើប​គេ​បញ្ជា​អោយ​ស្រាត​ខោ​អាវ​ស៊ី​វិល​ចេញ​ទាំង​អស់​គ្នា យក​ខោ​អាវ​ទៅ​ដាក់មួយដុំរួមគ្នានៅទីនោះ។ យើងឃើញក្មេងអ្នកទោសយកខោអាវ​ខ្លី​ៗ​មក​ប្រ​គល់​អោយ​មួយ​សំរាប់​ម្នាក់​។ លុះ​ស្លៀក​ពាក់​គ្រប់គ្នាហើយ ទើបគេនាំចេញតាមទ្វារទីពីរទៅក្រៅគុក ដើម្បី​ឡើង​ជិះ​ឡាន​ដែល​ឈប់​ចាំ​នៅ​ទី​នោះ​។ រថ​យន្ដ​បើក​ចេញ​ពី​នោះ​បត់​ទៅ​ទិស​ខាង​លិច តំរង់​ទៅ​កា​រិយា​ល័យអត្ដសញ្ញាណ (Identité) គេអោយខ្ញុំថតរូបផ្ដិតដៃ​សព្វ​។ កាល​ថត​រូប​ហើយ​គេ​ក៏​នាំ​ត្រ​លប់​មក​គុក​ធំ​វិញ​តាម​រថយន្តដដែល, ទើបគេបញ្ជូនខ្ញុំនិងមិត្ដ៦នាក់ទៀតទៅក្នុងបន្ទប់​តូច​មួយ គឺ​គុក​ងងឹត ដែល​មាន​ទទឹង​ប្រ​ហែល​២,៥០​ម៉ែត្រ​បណ្ដោយ​ចំនួ​ន៣​ម៉ែត្រ​។ បន្ទាប់​នោះ​ជិត​ទាំង​អស់មានតែចន្លោះតូចមួយចោះនៅចន្លោះទ្វារ មានចំរឺង ដែក​យ៉ាង​មាំ​ចាក់​សោ​ជាប់ មាន​ពន្លឺ​ចូល​មក​ខាង​ក្នុង​យ៉ាង​តិច​បំផុត ប្រៀប​បាន​នឹង​ទូ​ដែក​យ៉ាង​ដូច្នោះឯង។

ផ្នែកខោអាវដែលគេចែកអោយនោះ ជាសំលៀកបំពាក់យ៉ាងចាស់មិនដឹងពីកាលណា ឥតដែលបាន​បោក​លាង​ម្ដង​ណា​សោះ​។ បើ​ជា​នៅ​ថ្មី​វិញ ទំ​ងន់​ប្រ​ហែល​៣០០​ក្រាម​ប៉ុណ្ណោះ តែ​នេះ​ជា​ខោ​អាវ​ចាស់យូរមកហើយ មិនដឹងតាំងពីឆ្នាំណា ធំក្លិន​មិន​ជា​បើ​សោះ ស្អិត​ដោយ​ក្អែល​និង​ញើស​កាន់​ក្រាស​ឃ្មឹក ប្រៀប​បាន​នឹង​សំពត់​ជ្រលក់​ទឹក​ក្រ​មួន​ឡើងគ្រាំងស្អិតដូច្នោះឯង។

នៅកន្លែងថ្មីគឺគុកងងឹតនេះ ឥតមានកន្ទេលខ្នើយអ្វី ទទួលទានដំណេកផ្ទាល់នឹងឥដ្ឋបេតុងដែលគេធ្វើជារានខ្ពស់ខាង​ក្បាល​ដំណេក​ខ្ពស់​ជាង​ខាង​ចុង​ជើង​បន្ដិច​។ នៅ​ទី​នេះ​គេ​ប្រើបំពង់រិស្សីដូចជាបំពង់ទឹកត្នោត ទុកសំរាប់អោយបត់ជើងមួយ ទុក​សំរាប់​ដាក់​ទឹក​ទទួល​ទាន​មួយ​។ ឯ​ជើង​ទាំង​ពីរ​ត្រូវ​ដាក់​ខ្នោះ​ភ្ជាប់​ដូច​ជា​នៅ​សាល​ធំដែរ។ ដល់ពេលបត់ជើងម្ដងៗ មានការលំបាកណាស់ ត្បិតកជើង​ជាប់​ខ្នោះ ប៉ុន្ដែ​មុន​ដំបូង ត្រូវ​សំរូត​ជើង​ខោ​ម្ដាង​អោយ​ចេញ​ផុត​ពី​ជើង​ម្ខាង​សិនទើបដោះខោពីជើង ម្ខាងទៀតបាន។

សូមបញ្ជាក់រឿងនេះបន្ដិច ក្រែងអស់លោកអ្នកស្ដាប់មិនទាន់បាន មិនយល់របៀបត្រូវស្រាតខោតាមជើងម្ដងមួយ ជើង​ណា​មុន​ក៏​បាន​​។ ឧប​មា​ថា​ស្រាត​តាម​ជើង​ឆ្វេង​មុន ពេល​ដែលជើងខាងឆ្វេងទៅដល់កជើង ត្រូវយកដៃទាំងពីរជួយឆ្មូល សង្កត់ជើងខោ​អោយ​ណែន​អោយ​តូច​រុញ​រុល​ប្រ​ជ្រៀត​តាម​ប្រហោង​ខ្នោះ អោយ​ទាស់តែផុតខ្នោះទៅដល់ប្រអប់ជើងរូចព្យា យាមទាញជើងខោនោះអោយ​ផុត​ប្រ​អប់​ជើង​ទៅ​ទៀត ផុត​ប្រ​អប់​ជើង​ហើយ ទើប​ទាញ​ជើងខោនោះលាត់បកមកតាមប្រ ហោងខ្នោះវិញ។ នេះរបូតជើងខោមួយពីជើងមួយហើយ។ របូត​ជើង​ខោ​ពី​ជើង​នេះ​បាន​ហើយ​ត្រូវ​ស្រាត​ជើងខោម្ខងទៀត របៀបស្រាតខោអំពីជើងម្ខាងទៀតនេះមានរបៀបដូចស្រាតជើង​ខោ​ពី​មុន​ដែរ ធ្វើ​យ៉ាង​នេះ​ទើប​អាច​ស្រាត​ខោ​ចេញ​ពី​ខ្លួន​បាន។

បើមនុស្សឥតប្រាជ្ញាឈ្លាសវៃ មិនងាយដោះរួចឡើយ។ ប្រហែលម៉ោង៤រសៀល គេអោយងូតទឹក។ ក្នុងពេលងូតទឹកនេះ គេ​បើក​ទ្វារ​ចំហ ហើយ​ប្រាប់​អោយ​ស្រាត​ខោអាវ បោះចេញទៅខាងក្រៅទាំងអស់ នៅតែខ្លួនទទេ ហើយជាប់ខ្នោះផង រួច​គេ​យក​ចាន​សំរាប់​ដាក់​បាយ​ទៅ​ដួស​ទឹក​ក្នុង​ធុង​មួយ​ដែល​ដាក់​នៅជិតនោះជះមកពីចម្ងាយអោយពីបីចាន ហើយប្រាប់អោយ ដុសក្អែលទៅ កំពុង​តែ​ដុស​ក្អែល​មិន​ទាន់​បាន​ប៉ុន្មាន​ផង គេ​ជះ​ទឹក​ពីរ​បី​ចាន​ទៀតជាការស្រេច។ សូមជំរាប ទឹកពីបីចានប៉ុណ្ណោះ ពុំអាចទទឹកជោកសព្វខ្លួនបានទេ ត្បិត​នៅ​សល់​ភាគ​ចំហៀង​ម្ខាង​ដែល​ពុំ​ត្រូវ​ទឹក​។ ឯ​ក្អែល​ក៏​ពុំ​អាច​ដុសបានឡើយ ត្បិតទឹកតិច ពេកហើយពេលក៏ខ្លីរកដុសពុំបានលុះចប់កិច្ចនេះ​ហើយ គេ​បោះ​ខោ​អាវ​ចូល​មក​អោយ​វិញ​ក៏​ទទឹក​អស់​នឹង​ទឹកដែលទើបងូត ហើយ ខ្ញុំយកខោអាវទទឹកនោះជូតមុខខ្លួនប្រាណរួចសំដិល​បន្ដិច​ទើប​ស្លៀក​ពាក់​វិញ​ យ៉ាង​ពិបាក​ដោយ​ជើង​ជាប់​ខ្នោះ​នោះ​។

ឯរបៀបស្លៀកទៅវិញនោះក៏ត្រូវស្លៀករុញជើងខោតាមជើង កាត់តាមប្រហោងខ្នោះដូចកាលដែលស្រាតនោះដែរ នឹង​ប្រើ​ពេល​ព្យា​យាម​ដូច​គ្នា​ដែរ​។

លុះនៅក្នុងគុកធំបានប្រហែលមួយអាទិត្យគេបញ្ចូនត្រលប់ទៅឯប៊ុរ៉ូគិញវិញ។ ក្រោយពីនោះប្រហែល៥ថ្ងៃទើប​គេ​អោយ​ស្លៀក​ខោ​អាវ​ស៊ី​វិល​របស់​ខ្ញុំ​ពី​ដើម​វិញ រួច​គេ​ដាក់​ខ្នោះដៃអោយឡើងរថយន្ដទៅចុះកប៉ាល់ចំបាំងសកម្មក្រុមទ័រពីយ័រ ដែលជាកប៉ាល់ប្រ​ដេញ​លឿន​បំផុត​សម័យ​នោះ​របស់​អា​ណា​និគម​។ កប៉ាល់​នោះចតនៅមុខផ្ទះរ៉េស៊ីដងសុប៉េរីយ៉ើរ ដែលឥលូវ នេះជាសណ្ឋាគារនៃរដ្ឋា​ភិបាល​ខ្មែរ​។ នៅ​ក្នុង​កប៉ាល់​គេ​ពុំ​ដោះ​ខ្នោះ​ចេញ​ទេ​។ ទៅ​ក្នុង​កប៉ាល់​ខ្ញុំភ្ញាក់ព្រើតតែម្ដងត្បិតឃើញមិត្ដភក្ដិឯទៀតគឺលោកគ្រូអាចារ្យប៉ាង ខាត់ និង​ទាហាន​ជើង​ក្រ​ហម ៧​-៨​នាក់​មាន​ឈ្មោះ​ស៊ីត ជា​ដើម​ដែលបានត្រូវគេនាំពីទីឃុំឃាំងផ្សេងៗ មកជួបជុំគ្នាក្នុងកប៉ាល់នេះដែរ។ នៅវេលារសៀល​ប្រ​ហែល​ម៉ោង​១៦​ ​កប៉ាល់​បាន​បើក​ចេញ​ពី​ភ្នំ​ពេញ​ឆ្ពោះទៅព្រៃនគរ។ ក្នុងកប៉ាល់មានគ្នាប្រហែល១០នាក់។ គេដាក់ប្រជៀតគ្នាទាំង១​០​នៅ​បាត​កប៉ាល់​។ មនុស្ស​ដែល​ខ្ញុំ​អាណិត​ជាង​គេ គឺ​លោក​គ្រូ​ប៉ាង ខាត់ ដោយធ្លាប់នៅបួសស្រណុក ហើយមកជាប់ខ្នោះដូច្នេះវេទនាណាស់ខ្ញុំជួយ​ការ​ពារ​សុំ​អោយ​គេ​អនុ​គ្រោះ​អោយ​នំ​បុ័ង​ឆាន់ ព្រោះ​ឆាន់​តែ​មួយ​ពេលដូចនៅជាលោកសង្ឃ។ ទាហាបារាំងវាមាត់ឡូឡាអាណិតដែរ វា​អោយ​នំបុ័ង​លោក​ឆាន់​ នំ​បុ័ង​សម័យ​នោះ​គឺ​នំបុ័ង​ម្សៅ​ស្រូវ​យើង​ព្រោះឥតមានម្សៅសាលីទេ។ យើងទាំងអស់គ្នាអត់ទ្រាំចាំដល់ពេបាយ លុះ​ដល់​ពេល​បាយ​មាន​តែ​ត្រី​ងៀត​សំ​អុយ​ភាយ​ក្លិន​ស្អុយ​ឡប់​។

ដោយប្រើរយៈពេលវេលាប្រហែល៥ម៉ោង កប៉ាល់ក៏ទៅដល់ក្រុងព្រៃនគរ។ នៅទីនោះគេនាំចូលក្នុង​គុក​ធំ​ឈ្មោះ (Prison Centrale)។ ថេរ​វេ​លា​តាំង​ពី​ចាប់​រហូត​ដល់​ចូល​គុក​នៅ​ព្រៃ​នគរ​បូក​រួម​ទាំងអស់ចំនួនជាងមួយខែ។

======កំណត់សម្គាល់=======

(1)គេបានប្រើចានដែកបែបនេះ ដោយការពារកុំអោយបែក ហើយស្រួលប្រើការ​បាន​ច្រើន​យ៉ាង ដូច​ជា​យក​ទៅ​ដួស​ទឹក​សំ​អុយ កើប​សំ​រាម​រួច​យក​ទៅ​លាង​ទឹក​ដាក់​បាយ​ជា​ចុង​ក្រោយ​។

=====================================================

៦ -គុកធំព្រៃនគរ & កាត់ទោស

គ្រាដែលចូលដល់គុកធំភ្លាម គេបង្គាប់អោយដោះសំលៀកបំពាក់របស់ខ្លួនចេញហើយអោយផ្ញើទុកទាំងអស់នៅក្នុងឃ្លាំង រូច​គេ​អោយ​យើង​ចុះ​ហត្ថ​លេខា ក្នុង​សៀវ​ភៅ​បញ្ជី​ទុក​ជា​សំគាល់​។ របស់ដែលខ្ញុំផ្ញើទុកនោះគឺខោអាវ ចិញ្ចៀនមាស នាឡិកាដៃ និង​ប្រាក់​ចំនួន​១២​រៀល​។​ គេ​អោយ​ខោ​វែង​អាវ​វែង​យ៉ាង​ថ្មី​ស្អាត សំរាប់អោយស្លៀកពាក់ព្រមទាំងកន្ទេលចចូតថ្មីមួយផង សំរាប់យកទៅ​ដេក​សាល​ធំ​។ លុះ​គេ​នាំ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​សាល​ធំ​នៅ​ជាន់​ទី​៤ សាល​លេខ​៣ ធំហើយក៏បានជួបនឹងលោកគ្រូអាចារ្យហែម ចៀវ និងលោកនួន ឌួង ដែល​គេ​បាន​បញ្ជូន​មក​ពី​ថ្ងៃ​មុន​ហើយ ចំណែក​លោក​គ្រូ​អាចារ្យ​ប៉ាង ខាត់​ទៅដាក់សា លទី១៥ ផ្សេងពីខ្ញុំ។

នៅគុកព្រៃនគរគេមិនដាក់ខ្នោះជើងមនុស្សទោសទេ។ សាលក៏ធំទូលាយស្អាត ស្រលះមុខមាត់ បើរដ្ឋការ​គុក​សង្កត់​សង្កិន មនុស្ស​ទោស​ដោយ​ប្រ​ការ​ណា​មួយ បិទ​សិទ្ធិ​ខុស​ច្បាប់ ដោយ​អោយបាយឆៅ បាយលាយស្រូវច្រើនឬបាយខ្លោចឬមួយអោយ​សាច់ឬត្រី​​មិន​​គ្រប់​កំណត់​តាម​ច្បាប់ មនុស្ស​ទោស​អាច​តវ៉ា​បាន​រហូត​ដល់អាជ្ញាធរជាន់ខ្ពស់។ ឃើញដូច្នេះខ្ញុំនឹកថាឱ! មនុស្សទោស​ខាង​យួន​មាន​សិទ្ធិ​សេរី​ភាព​ជាង​មនុស្ស​ទោស​ខ្មែរ​ឆ្ងាយ​ណាស់ ចំណែក​ម្ហូប​អាហារ​ក៏​ល្អ​ជាង​ខាងគុកភ្នំពេញ។ នៅរាល់ថ្ងៃសៅ តែងមានអ្នកតំណាងខាង​តុលា​ការ​ចូល​ទៅ​ចាប់​ដៃ​មនុស្ស​ទោស​សួរ​សុខ​ទុក្ខ ក្រែង​ខាងអាជ្ញាធរខាងគុកធ្វើការ សង្កត់សង្កិនធ្វើខុសច្បាប់។ មនុស្សទោគេ​មាន​សិទ្ធិ​ទទួល​សំបុត្រ ដែល​គេ​ផ្ញើ​ពី​ក្រៅ​ទៅ ហើយ​និង​អាច​សរ​សេរ​សំបុត្រ​ផ្ញើ​ទៅ​សួរ​សុខ​ទុក្ខគ្រួសារបានដោយមិនចាំបាច់បិទតែមប្រិ៍ឡើយ។ ឯខាងគុក​ភ្នំ​ពេញ​យើង​មនុស្ស​ទោស​ជាប់​ខ្នោះ អា​ហារ​មិន​ល្អ សាល​ចង្អៀតដូចទ្រុងជ្រូកឥតសិទ្ធិសេរីភាពអ្វីសោះ។ សូមបងប្អូន​ជួយ​ពិចារ​ណា​មើល​? នៅ​ឆ្នាំ​១៩៤២ ដែល​ខ្ញុំ​ជាប់​គុក នៅ​ភ្នំ​ពេញ​បៀប​បាន​នឹង​ធ្លាក់​នរក ហើយ​ក្នុង​ឆ្នាំដដែលនេះខ្ញុំទៅជាប់គុកព្រៃនគរទៀត ចាប់តាំងពីចូលទៅ​ដល់​ហើយ​ផ្លាស់​​ខោ​អាវ​​ថ្មី​ៗ​កាល​ណា មនោ​សញ្ចេត​នា​ខ្ញុំ​ហាក់ដូចជាមិនមកជាប់គុកទេ ផ្ទុយទៅវិញហាក់ដូចជាចូលធ្វើ​ទា​ហាន ខោ​អាវ​ដែល​គេ​ចែក​អោយ ហាក់​ដូច​ជា​ខោ​អាវ​ទាហាន​។ ក្នុង​ឆ្នាំ​នោះ​ស្រុក​​យួន​​គេ​​មិន​ទាន់​បានឯករាជ្យ​ដូច​តែយើងដែរ ប៉ុន្ដែគេមានគំនិត រៀបចំទុកជាកន្លែងស្អាត​បាត ដែល​ជា​កន្លែង​សំរាប់​មនុស្ស​នៅ​បាន មិន​មែន​ទុក​ជានរកឬទ្រុងជ្រូកទេ ពីព្រោះផ្ទះសំរាប់មនុ ស្សនៅ ជាពិសេស គឺ​សំរាប់​ជាតិ​យួន​គ្នា​គេ​ដែល​មាន​ទោស​នៅ​។ គេ​រៀប​ចំ​អោយ​មាន​អាហារ​ល្អ អោយ​មាន​សិទ្ធិ​សេរី​ភាព ដល់មនុស្សទោសគ្នាគេក្នុងពេលដែលគេនៅជាខ្ញុំបារាំងដូច​តែ​ខ្មែរ​ដែរ​ តើ​វា​ខុស​គ្នា​យ៉ាង​ណា​? ម្យ៉ាង​ទៀត​មនុស្សទោសដែ លនៅក្នុងគុកនោះ នៅមិនទាន់តុលាការកាត់ទោសនៅឡើយ ហេតុ​នេះ​តុលា​ការ​នៅ​ធានា​រ៉ាប់​រង​អោយ​អ្នក​ជាប់​ចោទ​គេ មាន​សេរី​ភាព​ជានិច្ច​។ ឯខាងស្រុកខ្មែរយើងវិញឥតមាននរណាគិតគូរឡើយ បានជាមនុស្ស​ទោស​ខ្មែរ​ឥត​មាន​សិទ្ធិ​អ្វី​សោះ ហើយ​កែ​កំហុស​ខ្លួន​មិន​កើត (គុកគឺសាលាទូន្មានមនុស្សខូច ព្រោះអប់រំមនុស្សខូច​អោយ​ល្អ)​។ ខ្ញុំ​សូម​ជំរាប​ពី​ស្ថាន​ភាព​ក្នុង​គុក​ព្រៃ​នគរ​ត​ទៅ​ទៀត​។

ផ្នែកទី១ នៃសាលធំគេអោយមនុស្សទោសខ្មែរនៅ ឯផ្នែកទី២សំរាប់មនុស្សទោសយួន ខាងផ្អែកខ្មែរ មាន​មនុស្ស​ទោស​ខ្មែរ​ម្នាក់​ជា​ជាតិ​ខ្មែរ​កម្ពុជា​ក្រោម (ខ្ញុំ​ភ្លេច​ឈ្មោះ) ជា​ទាហាន​ជាប់ទោសយូរឆ្នាំហើយ គេតំរូវអោយមនុស្សនេះធ្វើមេ(កាប៉ូរ៉ាល់)ឬហៅដៃ​ប៊ីវ តាម​ពាក្យ​យួន​សំរាប់​ត្រួត​ត្រា​លើ​មនុស្ស​ទោស​ខ្មែរ ដូចគ្នាក្នុងផ្នែកសាលខ្មែរ បុរសនោះមានឯកអាមាត្យជាអង្គរក្ស​អម​ខ្លួន​គេ​ចំនួ​ន៧​នាក់​ផង​។ មនុស្ស​ទោស​ទាំង​អស់​ត្រូវ​នៅ​ក្រោម​ឱវាទ​នៃ​កាប៉ូ​រ៉ាល់​នេះ ឥត​មាន​នរ​ណាម្នាក់ហ៊ានខ្វើកឡើយ ដោយខ្លាចអំណាចគេផង ខ្លាចឯកអាមាត្យ​ផង​។ បើ​កា​ប៉ូ​រ៉ាល​នេះ​គេ​ខឹង​ឬ​ទាស់​ចិត្ដ នឹង​មនុស្ស​ទោសណាម្នាក់ គេជេរវាយទាត់ធាក់បានតាមចិត្ដឥតអាណិតអា​សូរ ឥត​មាន​ច្បាប់​អ្វី និង​ឥត​មាន​អ្នក​ណា​ម្នាក់​ហ៊ាន​ត​ដៃ​នឹង​គេ​ឡើយ គេ​ធ្វើ​ដូច្នេះ​ដើម្បី​បំបាក់​អ្នកចូលថ្មី អោយបាក់បបខ្លបខ្លាចគេបាក់ស្បាត លែងហ៊ានតវ៉ាអ្វីទាំង​អស់​។ ឯ​មនុស្ស​ដែល​ទើប​ចូល​ទៅ​ដល់​ថ្មី ជា​ចាំ​បាច់​ត្រូវតែវារពីចម្ងាយទៅជិតគេ ហើយលើដៃសំពះសូមជ្រកកាន​នឹង​គេ​ទើប​បាន​សុខ​។ ប៉ុន្តែ​បើ​និយាយ​រាយ​ការណ៍​ទាស់​ចិត្ដ​គេ ក៏​គេ​ទាត់​ធាក់​បំបាក់​ពី​ដំបូង​ដៃ​ដែរ​។

នេះជាអំណាចផ្ដាច់ការមួយ ដែលជាកំអែលអាណានិគមនិយមឆ្លងមកដល់ជនជាតិខ្មែរយើងអោយចេះប្រើ​របប​ផ្ដាច់​ការ​ដែរ​។ សូម្បី​តែ​ខ្លួន​ជាប់​ទោស​ដូច​តែ​បង​ប្អូន​រួម​ជាតិ​ខ្លួន​ដែរ​គួរ​តែ​មាន​ចិត្ដ​មេត្ដាដល់គ្នាផង ហេតុអ្វីក៏នៅតែប្រើអំណាចសំលុត ជិះជាន់សង្កត់​សង្កិន​គ្នា​ឯង​ក្នុង​គុក​ទៀត​ដូច្នេះ​? នេះ​ហេតុ​តែ​តាំង​ខ្លួន​ធំ​ប្រើអំណាចដូចជាស្ដេច នៅក្នុងគុកដូច្នោះដែរ។ ចំពោះរឿងនេះ លោក​គ្រូ​អាចារ្យ​ហែម ចៀវ បាន​ដំណាល​ប្រាប់​ខ្ញុំ​តាំង​ពី​ទើប​ចូល​ទៅ​ដល់​ដំបូង​ម្លេះ​។ លោក​ថាកាលលោក ទើបចូលទៅដល់ដំបូង មានមនុស្សទោសមុនគេបាន​ខ្សឹបប្រាប់​លោក​អោយ​ធ្វើ​កិច្ច​លុត​ក្រាប​ចំពោះ​កា​ប៉ូ​រ៉ាល់​នេះទើបបាន សុខ។ លោកបានបន្ថែមទៀតថា លោកនួន ឌួងកាល​ដែល​ចូល​ទៅ​ដល់​ដំបូង ក៏​បាន​ធ្វើ​កិច្ច​គោ​រព​ប្រណិ​ប័តន៍​គេ​នេះ​ដែរ ប៉ុន្ដែ​នៅ​តែ​ខុស​ទាស់ចិត្ដគេទៀត។ មុនដំបូង លោកនួន ឌួងបានវារពីចំងាយប្រហែលបួន​ម៉ែត្រ​លុះ​ចូល​ទៅ​ជិត​ក៏​លើក​ដៃ​សំពះ​គេ​ដោយ​បញ្ចេញវាចាថា ខ្ញុំបាទសូមជ្រកក្រោមម្លប់ព្រះតេជគុណផង សូមមេត្ដាមើល​ការ​ខុស​ត្រូវ​អោយ​ទាន​ផង​! កា​ប៉ូ​រ៉ាល់​សួរ​ថា អា​ហ្អែង​មាន​រឿង​អី​បាន​ជា​ជាប់​គុក​? លោកនួន ឌួងឆ្លើយថាគេចោទថាខ្ញុំបាទបះបោរក្បត់បារាំង! គ្រាន់តែលឺ​សូ​ថា​ក្បត់​បារាំង​ដូច្នេះ​ឥត​បាន​សួរ​បញ្ចាក់​អ្វី​ទៀត​ទេ បុរសនោះក៏ស្រែកឡើងថា «យើ! អាហ្អែងក្បត់បារាំងផង!» គ្រាន់​តែ​លឺ​ពាក្យ​ចៅ​ហ្វាយ​គេ​ថា «យើ​!អា​ហ្អែង​ក្បាត់​បារាំង​ផង​» ប៉ុណ្ណោះ ពួក​ឯក​អាមាត្យ​គេ​ប៉ុន្មាន​នាក់​ក៏​ស្ទុះ​ឡើងទាត់ធាក់លោក នួន ឌួង ព្រមគ្នាឥតមានអាណិត​អាសូរ​អ្វើ​ឡើយ​។ ទាល់​តែ​ធ្លាក់​ពី​ថ្នាក់​លើ​ទៅ​ក្នុង​ចន្លោះក្រោមចំមាត់ទ្វារសន្លប់ឥតដឹងខ្លួន។ លោកអាចារ្យហែម ចៀវ បាន​បន្ដ​ទៅ​ទៀត​ថា ចំណែក​ខ្លួន​លោក​ក៏​របៀប​លុត​ក្រាប​តាម​ក្រោយ​លោក​នួន ឌួង​ដែរ (លោក​អាចារ្យ​ហែម ចៀវជាមនុស្សឆ្លាតវៃ បានឃើញអាចារ្យនួន ឌួង គេ​វាយ​សន្លប់​ទៅ​ហើយ​លោក​ក៏​នឹក​ទាន់​) លុះ​លោក​វារ​ទៅដល់គេបែរមកសួរលោកថា ចុះអាកញ្ជ្រមឯងនេះមានរឿង​អី​ដែរ​បាន​ជា​ជាប់​គុក​? លោក​ក៏​ឆ្លើយ​ថា ខ្ញុំ​បាទ​នេះ​ជា​លោក​សង្ឃ​ទេ ម្នាក់​អំបាញ់​មិញ​ក៏​ជា​អាចារ្យ មាន​រឿង​ជា​មួយ​ខ្ញុំបាទដែរ គេសួរទៀតថា ហ៊ីះ! បើលោកសង្ឃ ម្ដេច​ក៏​ជាប់​គុក​​? មាន​រឿង​អី! លោក​ឆ្លើយ​ថា ខ្ញុំ​បាទ​ធ្លាប់​បាន​ទៅទេសនាគ្រប់ទីកន្លែង មានឧបាសក ឧបាសិកាចូលចិត្ដស្ដាប់ធម៌ជាច្រើន​គ្នា​។ បារាំង​មិន​យល់​ភ័យ​ខ្លួន​ស្រាប់​តែ​ចោទ​ខ្ញុំ​ថា​នាំ​រាស្រ្ដ​បះ​បោរ ហើយ​គេ​ចាប់​ខ្ញុំ​បាទ​ផ្សឹក​យកមកដាក់គុកនេះឯង! លុះលឺលោកថ្លែង​ការណ៍​ប្រាប់​ដូច្នេះ​ហើយ​ គេ​ក៏​សុំ​អោយ​លោក​អធិ​ប្បាយ​រឿង​នោះ​ដោយ​ពិស្ដារ​អោយ​គេ​ស្ដាប់​ទៀត។ គ្រាន់តែបានស្ដាប់ សេចក្ដីអធិប្បាយ​របស់​លោក​រួច​ហើយ កា​ប៉ូ​រ៉ាល់​នោះ ព្រម​ទាំង​ឯក​អា​មាត្យ​គេ​ហាក់​ដូច​ជា​ភ្ញាក់​ខ្លួន​មានចិត្ដទោរទន់ នឹកអាណិតលោកនួន ឌួង គេក៏បង្គប់គ្នាគេអោយជួយ​រីត​លោក​នួន ឌួង​អោយ​ដឹង​ខ្លួន​ឡើង​វិញ ហើយ​ទើប​លើក​ដាក់​មក​លើ​ថ្នាក់​វិញ​។ ចាប់​ពីពេលនោះមកបុរសនោះហាក់ដូច​ជា​ស្លូត​ជាង​មុន មិន​ឃើញ​ធ្វើ​ទា​រុណ​កម្ម​មនុស្ស​ទោស​គ្នា​ឯង​ឡើយ​។ លោក​អាចារ្យ​ហែម ចៀវ លោក​ជា​អ្នកទេសនាជើងឯកមួយក្នុងបណ្ដាលោក​សង្ឃ​អ្នក​ទេស​នា​ទាំង​អស់ ហេតុ​នេះ​ហើយ​បាន​ជា​លោក​អាច​ដោះ​កុន​បាន​។ សម​ដូច​សុភា​សិត​ខ្មែរ​យើងថា សម្ដីជាឯក។ ប៉ុន្ដែ​ចំណែក​ខាង​មនុស្ស​ទោស​ឯ​ទៀត​នៅ​តែ​កោត​គោ​រព​គេ​ដូច​ពី​ដើម​ដដែល​។

នៅពេលដែលក្រុមខ្ញុំប៊ុណ្ណចន្ទម៉ុល ចូលទៅដល់ក្រោយលោកគ្រូអាចារ្យហែម ចៀវ បានប្រាប់ទៅកា​ប៉ូ​រ៉ាល​នោះ​ថា ពួក​ចូល​ក្រោយ​នេះ​ជា​ពួក​របស់​លោក​ដែរ មាន​រឿង​ជា​មួយ​គ្នា​ដែរ​ក៏​បាន​សេចក្ដីសុខតមកទៀត។ ក្រោយដែលខ្ញុំ ប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល ធ្វើការលុតក្រាប​រួច​ហើយ​គ្រាន់​តែ​សួរ​ពីរ​បី​ម៉ាត់​។ លុះ​ដឹង​ថា​ខ្ញុំ​បាទ​ពួក​លោក​គ្រូ​អាចារ្យ​ហែម ចៀវហើយគេក៏នៅស្ងៀមទៅ។ ខ្ញុំមានសេចក្ដីត្រេក​អរ​ឥត​ឧបមា​ហើយ​ក៏​សំពះ​លា​គេ​មក​ន្លែង​ខ្លួន​វិញ​។

រឿងនេះសូមអស់លោកមិត្ដជាទីស្នេហាជួយពិចារណាមើលបើខាងក្រៅ ត្រូវអាណានិគមនិយមបារាំង​ធ្វើទា​រុណ​កម្ម​បំ​បាក់​អោយ​បាក់​ស្បាត អោយ​ខ្លាច​រអា​ដោយ​សំឡុត​គ្រប់​យ៉ាង ដល់ចូលទៅក្នុងគុកក៏មានប្រើអំណាចផ្ដាច់ការសង្កត់សង្កិនរវាង មនុស្សទោស​គ្នា​ឯង​ទៀត​។ តើ​អោយ​ប្រ​ជា​រាស្រ្ដ​ខ្មែរ​យើង​ហ៊ាន​តស៊ូ​យក​ឥស្ស​រភាព​បែប​ណា​ទៅ​កើត​?។

ឯចំណែកខាងមនុស្សយួនវិញ នៅក្នុងសាលជាមួយខ្មែរដែរតែម្ខាងម្នាក់ក៏គេមិនធ្វើដូចជាខ្មែរទេ ព្រោះគេមានការ​អប់​រំ​យូរ​យារ​ណាស់​មក​ហើយ គេ​រាប់​អាន​មនុស្ស​ទោស​ដូច​គ្នា​ហាក់​បី​ដូច​បង​ប្អូនបង្កើតនៅពេលចូលទៅក្នុងកន្លែងគុក ហើយគេតែងពន្យល់​អ្នក​ថ្មី​អោយ​ស្ដាប់​បាន​នូវ​របៀប​រស់​នៅ​ក្នុង​គុក​មួយ​ចប់​ថែម​ទៀត​តែ​ម្ខង គេ​មិន​សំឡុត​ដូច​យើង​ខ្មែរ​ទេ​។

នៅគុកព្រៃនគរគេបានទទួលទានអាហាររួមគ្នា ក្នុង១វង់១០នាក់។ ឯម្ហូមគេនោះឃើញគ្រាន់បើជាងខាង​គុក​យើង​ភ្នំ​ពេញ ប៉ុន្ដែ​ទាស់​បន្ដិច​ត្រង់​អោយ​បាយ​តិច​ពេក​។ ខ្លួន​ខ្ញុំ​កំពុង​ពេញ​កំលាំង​ទទួល​ទាន​ចំណែក​បាយនោះមិនឆ្អែតទេ។ គេវាល់ចែកក្នុង ម្នាក់ៗ​ប្រាំ​មួយ​ចាន​តូច​ស្ទើរ​ប៉ុន​ពែង​។ បើ​ទទួល​ទាន​ធំ​មែន​ទែន​បាន​ប្រ​ហែល​៤-​៥ម៉ាត់​ប៉ុណ្ណោះ​អស់​ហើយ​។ ប៉ុន្ដែជាកុសល ដែរដោយពេលល្ងាច​ខ្ញុំ​ត្រលប់​ជា​មាន​ភ័ព្វ​សម្បូ​រណ៍​បាយ​ទៅ​វិញ ត្បិត​លោក​គ្រូ​អាចារ្យ​ហែម ចៀវ​និង​លោក​នួន ឌួង លោក​មិន​ពិសារ​ពេល​ល្ងាច លោក​រក្សាសីល៨រាល់ថ្ងៃ តម​បាយ​ល្ងាច​រហូត​។ ម៉្លោះ​ហើយ​បាយ​ជា​ចំណែក​របស់​លោក​ទាំងពីរ ត្រូវធ្លាក់មកលើខ្លួនខ្ញុំជាអ្នករ៉ាប់ទាំងអស់គឺបាយរបស់អ្នក​ទាំង​ពីរ​នាក់​និង​បាយ​ចំណែក​ខ្លួន​ខ្ញុំ​ផង​រួម​ជា​បី​ចំណែក ខ្ញុំ​ទទួល​ទាន ម្នាក់​ឯង​យ៉ាង​ឆ្អែត​មែន​ទែន ខ្ញុំ​បាន​បាយ​ឆ្អែត​បរិ​បូរណ៌​តែ​ពេល​ល្ងាច​។

ចំណែកលោកគ្រូអាចារ្យប៉ាង ខាត់ ដែលគេយកទៅនៅកន្លែងផ្សេងនោះពុំដែលបានដំណឹងសុខទុក្ខអ្វី​ឡើយ​។ ឯ​លោក​ប៉ាច ឈឺន​ក៏​ដូច្នេះ​ដែរ ដោយ​លោក​ត្រូវ​នៅ​គុក​ងងឺត​ឯ​បាត​ដី​ឯណោះ​។

មានមួយថ្ងៃដែលខ្ញុំទើបទៅដល់គុកព្រៃនគរ ខាងតុលាការសឹកបានហៅខ្ញុំទៅសួរចំលើយនៅបន្ទាយទាហាន​បារាំង​ខ្ញុំ​ត្រូវ​អង្គុយ​ផ្ទាល់​លើ​ឥដ្ឋ​ការ៉ូ​ចាំ​គេ​ហៅ​សួរ​។ បង​ប្អូន​រួម​ជាតិ​អើយ! ពេល​ខ្ញុំ​ក្រលេកទៅក្រោមតុសរសេរឃើញនំបុ័ងមួយប្រហែល​ប៉ុន​កដៃ​ ដុះ​ផ្សិត​ខ្លះ​នៅ​ល្អ​ខ្លះ ដែល​គេ​បោះ​ចោល​នៅ​ទី​នោះ មិន​ដឹង​ជា​ពី​ថ្ងៃ​ណា​មក​ទេ​។ ដោយ​អំណាចឃ្លានពេក ទៅជាស្រក់ទឹកមាត់គិតប្រថុយរើស​នំ​បុ័ង​នោះ​យក​មក​ទទួល​ទាន តែ​ដល់​គិត​វែង​ខ្លី​ទៅ​ក៏​ខំ​ទប់​ចិត្ដ​អាក់​ខាន​ទៅ​វិញ​ដោយ​ខ្លាច​ត្រូវ​នឹងស្វាយកាំភ្លើងរបស់ទាហានយាមជាជាងឃ្លាន​។ មួយ​វិញ​ទៀត​មាន​មិត្ដ​ភក្ដិ​ជា​ច្រើន​ញៀន​បារី​ខ្លាំង​ទៅ​ហើយ ពុំ​ដែល​បាន​ទទួល​ទាន​សោះ មានលោកភោគ នី (លោកភោគ នី​ឥឡូវ​បួស​គង់​នៅ​ម្ដុំ​បឹង​តាពន់ ជិ​តចំកា​រដូង​ស្ទឹង​មាន​ជ័យ​) ដែល​ឃើញ​អ្នក​ធ្វើ​ការ​ឯ​ក្រៅបានកន្ទុយបារីមកផ្ញើ អ្នកដែលញៀននៅក្នុងគុកត្រេកអរក្រៃលែង​បាន​អោយ​ពរ​សព្ទ​សាធុ​ការ​ដល់​ខ្ញុំ​។ លុះ​បាន​ចំណែក​ថ្នាំ​កន្ទុយ​បារី​ហើយ ពួក​មិត្ដ​ភក្ដិ​ដែលញៀននោះយកក្រដាសកាសែតមកមូរទទួលទាន​ដោយ​សំចៃ មិន​ហ៊ាន​ដាក់​ថ្នាំ​ច្រើន​ទេ​គឺ​ដាក់​ថ្នាំ​តែ​បន្ដិច​ៗ​នៅ​ចុង​ក្រ​ដាស ហើយ​ទុក​ក្រ​ដាស​រមូរ​ខាងបៀមអោយវែងដើម្បីជក់ទៅអោយឆេះ​អស់​កុំ​អោយ​សល់។​

ពេលដែលខ្ញុំចេញទៅធ្វើការឯក្រៅគុកម្ខងៗ ពួកអ្នកញៀនស្រែកផ្ដាំរញ៉ថា អោយខំរើសកន្ទុយបារីមកផ្ញើផង។ ខ្ញុំ​មាន​ចិត្ដ​អាណិត​មិត្ដ​ភក្ដិ​ក្រៃ​លែង ចេះ​តែ​ខំ​រើស​មក​ផ្ញើ​មិន​ខាន​ក្នុង​ពេល​ដែល​បាន​ចេញទៅធ្វើការខាងក្រៅគុក។ ក្នុងគុកព្រៃនគរ នៅពេល​បុណ្យ​ជាតិ​ម្ដង​ៗ ដូច​ជា​បុណ្យ​ចូល​ឆ្នាំ​សែន​ក្បាល​ទឹក​៘ បង​ប្អូន​គ្រួសារគេយកអីវ៉ាន់ដូចនំអន្សម ម្ហូបអាហារ ចំណីចំណុក ផ្លែឈើ​ជា​ដើម​មក​អោយ​បង​ប្អូន​គេ​ដែល​ជាប់​ឃុំ​ឃាំង យ៉ាង​សំបូរ​ហូរ​ហៀរ​។ ពួក​ទាំង​នោះ​គេ ចែក​អាហារនោះតមកខាងខ្មែរទៀតអោយបានបរិបូណ៌ដែរ។ ដល់​ថ្ងៃ​បុណ្យ​បារាំង​ដូច​ចូល​ឆ្នាំ​និង​ថ្ងៃ​ ១៤​កក្កដា ខាង​អាជ្ញា​ធរ​គុក​គេ​ធ្វើ​ម្ហូប​ពិសេស​ៗ អោយមនុស្សទោសទាំងអស់បានឆ្ងាញ់ពីរដង​ដែល​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ​។

៧-ដំណើរទៅកោះត្រឡាច

ដល់ថ្ងៃតុលាការសឹកកាត់ទោស

មុនកាត់ទោសច្រើនថ្ងៃ តុលាសឹកបានហៅទៅសួរម្ដងព្រមជាមួយនិងមិត្ដភក្ដិឯទៀត។ នៅពេលនោះ​ហើយ​ទើប​ខ្ញុំ​បាន​ជួប នឹង​លោក​ប៉ាច ឈឺន​ជា​លើក​ទឺ២​។ ត​ពី​នោះ​មក​១៥​ថ្ងៃ​ទើប​គេ​ហៅ​សួរ​ម្ដង​ទៀតជាចុងក្រោយបង្អស់។ លុះត្រលប់មកវិញ គេបញ្ជូនទៅក្នុង​បន្ទប់​មួយ​ផ្សេង ក៏​បាន​ជួប​នឹង​លោក​គ្រូ​អាចារ្យ​ប៉ាង ខាត់ ដែល​បានសួរសុខទុក្ខខ្ញុំរួចលោកប្រាប់ថា អ្នកណាដែលបាននៅ​បន្ទប់​នេះ​ Sall 15 គឺ​ជា​អ្នក​ទោស​ធ្ងន់​បំ​ផុត ត្រូវ​ទទួល​ទោស​ពី​៥​ឆ្នាំ​ទៅ​រហូត​សំលាប់​ចោល ឬ​ទៅ​កោះ​ត្រឡាច មួយជីវិត ឬបើមិនជាប់ពិរុទ្ធទេ នឹងបានរួចខ្លួនក្នុងពេល​ឆាប់​ៗ​ដោយ​ឥត​កាត់​ក្ដី​ទេ​។ នៅ​បន្ទប់​នេះ​បាន​តែ​មួយ​ថ្ងៃ​គេ​នាំ​ទៅ​បន្ទប់​ខ្ញុំដដែល់វិញ បានជាខ្ញុំនឹកឃើញប្រហែលជាគេយកទៅ​អោយ​នៅ​បន្ទប់​ជា​មួយ​លោក​អាចារ្យ​ប៉ាង ខាត់ ដោយ​ភ័ន្ដ​ច្រលំ​ទេ​ដឹង​? លុះ​ដល់​គេ​ហៅ​លើក​ក្រោយ​ទៅ​កាត់​សេចក្ដីខ្ញុំនឹកឃើថា គេយកទៅដាក់នៅបន្ទប់ជា​មួយ​លោក​គ្រូ​អាចារ្យ​ប៉ាង​ខាត់ រឿង​នេះ​មក​ពី​រក​ទោស​យើង​មិន​ទាន់​អស់​ដែលគេហៅទៅវិញដោយមានរឿងថ្មីថែមទៀត។ គេ​បញ្ជូន​ទៅ​សាល​១៥​(Salle 15) គេ​ទុក​ជា​មាន​ទោស​ធ្ងន់​បំផុត​ហើយ​ត​ទៅ​គេ​ត្រូវ​បញ្ជូន​ទៅ​កោះ​ត្រឡាច​។ ចំណែកលោកគ្រូអាចារ្យប៉ាងខាត់ ពេលក្រោយមក​លោក​ត្រូ​វរួច​ខ្លួន​ដោយ​តុលា​ការ​ឥត​កាត់​ទោស​ដូច​ខ្ញុំ​ឡើយ​។

មុនកាត់ក្ដីមានមេធាវីបារាំងម្នាក់ បានទៅជួបខ្ញុំនៅឯតុលាការសឹកប្រាប់ខ្ញុំថា ឳពុកខ្ញុំជួលគេ​អោយ​ជួយ​ការ​ពារ​រឿង​ខ្ញុំ នាំ​អោយ​ខ្ញុំ​មាន​សង្ឃឹម​ថា មុខ​ជា​បាន​រួច​ខ្លួន​មិន​ខាន​។ លុះ​ចូល​ទៅ​អង្គុយ​ចាំ​ក្នុង​សាលកាត់ទោសបានបន្ដិចលឺស្នូរកណ្ដឹងរោរិ៍ រ៉ាវរួចក៏ឃើញទាហាបារាំង​២២​នាក់ ដើរ​ស្រ​ចូល​មក​ឈរ​ជា​ពី​ជួរប្រ​កប​ដោយ​កាំ​ភ្លើង ព្រមទាំងចំពុះទុងដោតចុងស្រាប់។ លុះកណ្ដឹងរោរិ៍លើក​ទី​២​ ទាហាន​ទាំង​នោះ​ក៏​គំនាប់​អាវុធ​ព្រិប​ស្មើ​គ្នា ក្រោម​ស្នូរ​បញ្ជារ​នៃ​នាយ​ទាហាន​រួច​ឃើញ​សេនា​នាយទាហាន៤​-៥​នាក់ ចេញមកពីន្ទប់ គឺសក្ដិ២មួយនាក់ សក្ដិ៣ពីរ​នាក់ សក្ដិ​៥​ម្នាក់​ហើយ​មាន​សក្ដិ​៣​ម្នាក់​ទៀត​ជា​អ្នក​ចោទ​តំណាង​រាជការ (Procureur de la République) បើ​ខ្មែរ​យើង​ពី​ដើម​ហៅ​ថា «​ព្រះ​រាជ​អាជ្ញា​»​។ លុះ​ដល់​លោក​តុលា​ការ​បាន​អង្គុយ តាម​កន្លែង​រៀង​ខ្លួន​ហើយ ទើបនាយទាហានបញ្ជាអោយដាក់អាវុធចុះ ហើយមកឈរត្រៀម​គ្នា​ពី​ក្រោយ​ពួក​មនុស្ស​ជាប់​ចោទ​។

ក្នុងពេលនោះក្រោយដែលក្រលាបញ្ជីបានសូត្រលិខិតចោទគ្រប់គ្នាហើយ ទើបសក្ដិ៥ចាងហ្វាងគេ​ហៅ​ឈ្មោះ​សួរ​ម្នាក់​ម្ខង​ៗ តាម​ខ​ចោទ​។ លុះ​សួរ​ចប់​ហើយ ទើប​សក្ដិ​៣​តំណាង​រាជ​ការ​គេ​ចោទ​ទំងន់​ទោស​គ្រប់​គ្នា។ ក្រោយនោះត្រូវវេនមេធាវីការពារ ដើម្បីសំរាល​ទោស​។ រួច​ទើប​សក្ដិ​៥​ចាង​ហ្វាង​ហៅ​ឈ្មោះ​យើង​សួរ​គ្រប់​គ្នា​ក្រែងមានយោបល់អ្វីតវ៉ាថែមផ្សេងទៀត។ លុះយើងរាល់​គ្នា​ឆ្លើយ​ថា​ឥត​អ្វី​ត​វ៉ា​ទៀត​ទេ ទើប​គេ​ក្រោក​ឡើង​ព្រឹប​ទង្គិច​តុ​ក្ដាំៗ​ហើយ​នាំ​គ្នា​ចូល​ទៅ​ក្នុង ដើម្បីពិភាក្សាទោសដែលត្រូវកាត់ចំពោះអ្នកជាប់ចោទម្នាក់ៗ។ ឯពួកទាហាន​នៅ​តែ​ចាំ​គំ​នាប់​គ្រប់​ពេល​ដែល​គេ​ចូល​ទៅ​ក្នុង និងពេលចេញមកវិញ ។ ចំណែកមេធាវីមានសិទ្ធិគ្រាន់តែ​ទៅ​ស្ដាប់​គេ​ពិ​ភាក្សា​ឥត​មាន​សំលេង​អ្វី​ត​វ៉ា​ទេ​ក្នុង​ពេល​ពិភាក្សា​នោះ​។

លុះចេញពីពិភាក្សាមកវិញ ទាហានឈរគំនាប់ត្រង់ជើងម្ដងទៀត ទើបគេហៅឈ្មោះប្រាប់ទោសគ្រប់​គ្នា​ម្នាក់​ម្ដង​ៗ​។ ក្នុង​ពេល​ប្រាប់​ទោស​មាន​អ្នក​ប្រែ​ភាសា​ខ្មែរ​ម្នាក់​ស្រែក​ប្រាប់​ថា​ចាំ​ស្ដាប់​សំ​រេច​របស់​តុលា​ការ! គេហៅឈ្មោះប៉ាច ឈឺនមុនគេ លោកឆ្លើយបាទ! អ្នក​ឯង​ត្រូវ​ទោស​ប្រហារ​ជីវិត​បង់​! រួច​ហែម ចៀវ បាទ​! អ្នក​ឯង​ត្រូវ​ទោស​ប្រហារ​ជីវិត​បង់! នួន ឌួង​អ្នក​ឯង​ត្រូវ​ទោស​ប្រហារ​ជីវិត​បង់ ត​មក ប៊ុណ្ណ​ចន្ទ ម៉ុល បាទ! អ្នក​ឯង​ត្រូវ​ទោស​គុក​៥​ឆ្នាំ និង​១៥​ឆ្នាំ​នីរទេស​មិន​នៅ​ក្នុង​ស្រុក!​។ រួច​ហៅ​តៗ​ទាល់​តែ​គ្រប់​គ្នា​….​។

មិត្ដខ្ញុំពីរនាក់ទៀតសួរថា គេសើចរឿងអី? គេបញ្ជូនពួកយើងទៅណា? គ្រានោះមានខ្មែរក្រោមម្នាក់ក្នុងចំណោម​យួន​ទាំ​៧​នាក់​នោះ ដែល​ខ្ញុំ​ស្មាន​ថា​ជា​យួន​ទាំង​អស់​គ្នា ខ្មែរ​នោះ​អត់​មិន​បាន​ក៏​ឆ្លើយ​ប្រាប់ថាកូងណូងនោះ គឺកោះត្រឡាច! លឺពាក្យថាកោះត្រឡាច​ភ្លាម​ខ្ញុំ​ក៏​ភ្ញាក់​ខ្លួន​ដូច​គេ​កន្ទ្រាក់​តែ​ម្ដង ត្រ​ចៀក​ហឹង​អស់ ស្ដាប់​អ្វី​លែង​លឺ​ហើយ ដោយនឹកឃើញថាអញម្ដងហ្នឹង អស់សង្ឃឹមថានឹង​រស់​រាន​មាន​ជីវិត​ត្រលប់​មក​ស្រុក​វិញ​ហើយ ត្បិត​ធ្លាប់​លឺ​គេ​ដំណាល​តៗ​មក​ថា កោះ​ត្រឡាច​នោះ​នៅ​កណ្ដាលសមុទ្រឆ្ងាយណាស់ ជាកន្លែងដាក់​មនុស្ស​ទោស​ឧ​ក្រិដ្ន​។ ក្រោយ​នោះ​ខ្ញុំ​ក៏​ក្រោក​ទៅ​អង្គុយ​ជិត​ខ្មែរ​ក្រោម​នោះ ហើយសួរពីស្ថានភាពកោះត្រឡាចយ៉ាងម៉េខ្លះ។ គាត់នោះបាន​អធិប្បាយ​សព្វ​គ្រប់​ប្រាប់​ខ្ញុំ ហើយ​គាត់​ប្រាប់​ថា​គាត់​ឯង​គេ​ដាក់​ទោស​ប្រាំ​ឆ្នាំ​មិន​យូរ​ប៉ុន្មាន​ទេ នឹង​រួច​មក​វិញ​ហើយកុំភ័យអី! អម្បាលដល់ពួកអញនេះគេកាត់​ទោស​ដល់​៣០​ឆ្នាំ​ម្ដេច​អញ​មិន​សូវ​គិត​គូរ​ប៉ុន្មាន​។ ខ្ញុំ​សួរ​ទៅ​វិញ​ថា​ បងឯងទោសអី? គាត់ឆ្លើយថា អញទោស​សំលាប់​គេ​ហើយ​ទោស​ប្លន់​ថែម​ទៀត​។

បងប្អូនជួយពិចារណាមើល! ជាតិខ្មែរដូចគ្នាមិនព្រមទទួលស្គាល់ខ្មែរគ្នាឯងទេ មិនព្រមនិយាយភាសាខ្មែរទេ ប៉ុន្ដែ​ដោយ​អង្គុយ​ស្ដាប់​ទៅ​ប្រ​ហែល​ជា​តឹង​ទ្រូង​ណាស់​មើល​ទៅ បាន​ជា​គេ​ព្រម​និយាយ​ខ្មែរ​មករកខ្ញុំ។ គ្រានោះខ្ញុំសួរទៅវិញថា បងឯងខ្មែរម៉េចមិនព្រមនិយាយ​ខ្មែរ​ណែ​នាំ​ពួក​ខ្ញុំ​ផង​ព្រោះ​ខ្ញុំ​មិន​ចេះ​យួន​ទេ​! គេ​ឆ្លើយថានិយាយខ្មែរទៅពួកយួនមើកងាយអញ ថាអញជាជាតិខ្មែរ។ សូម​បង​ប្អូន​ជួយ​ស្ដាប់​មើល​ចុះ​! ជាតិ​ខ្មែរ​យើង អោយ​តែ​ចេះ​ភាសា​បរ​ទេស​ហើយ​និយម​តែ​ភាសា​គេ លែង​និយាយភាសាខ្លួនឯងសោះ ថាជាតិឯងជាជាតិថោកទាប​ទៅ​វិញ​។ ដូច​យ៉ាង​ជាតិ​យើង​ដែល​ចេះ​ភាសា​បារាំង​សេស ខ្លះ​ជាវរ​ជន​ផង គេនាំកូនចៅគ្រួសារគេនិយាយតែបារាំងរហូត​ដល់​ភ្លេច​ភាសា​ជាតិ​ចោល​អស់ ថា​ជា​ភាសា​ថោក​ទាប​ទៅ​វិញ មើល​ចុះ​ស្រី​យួន​ដែល​យក​ប្ដី​បារាំង ដល់​មាន​កូន​គេបង្ហាត់អោយនិយាយតែពាក្យយួនអោយស្រលាញ់​ជាតិ​យួន​ខាង​ម្ដាយ​ជា ង​ឳពុក បើ​ស្រ្ដី​ខ្មែរ​យើង​វិញ បើ​បាន​ប្ដី​បារាំង​ហើយ កូនប្រុសស្រីនិយាយតែបារាំងឥតចេះខ្មែរសោះ អប់រំ​ស្រ​លាញ់​ជាតិ ឳពុក​ជាង​ជាតិ​ម្ដាយ​។ បើ​និយាយ​ខ្មែរ​ទៅ​ខ្លាច​គេ​ថា​មិន​មែន​កូន​បារាំង នេះ​ជា​គំនិត​ខ្ញុំ​គេ ពូជត្រកូលឥតភ្ញាក់រលឹកសោះ។ បើមានជាតិខ្មែរណាភ្ញាក់​រលឹក​ជួយ​ណែ​នាំ​តាម​ផ្លូវ​នយោ​បាយ ដើម្បី​អោយ​ប្រ​ទេស​ជាតិ​រួចពីទាសភាព មានសេរីភាពឡើងវិញ អ្នកនោះគេសំគាល់​ថា​ជា​មនុស្ស​ថោក​ទាប អាវ៉ា​សែ​ឥត​ខ្លឹម​សារ គេ​ឥត​ហាន​ដើរ​ជិត​ទេ​ខ្លាច​មាន​រឿង​ដល់​ខ្លួន​គេ​ទៀត​។

គំនិតនេះផ្ដុំក្នុងខួរក្បាលខ្ញុំក្នុងគ្រានោះ ដែលនាំអោយរិតតែខ្លោចចិត្ដអាណិតជាតិខ្មែរទ្វេឡើង។ នៅ​ក្នុង​គុក​ធំ​ព្រៃ​នគរ​បាន​ជាង​ពីរ​ខែ ទើប​គេ​នាំ​ខ្ញុំ​ព្រម​ទាំង​ពួក​មិត្ដ​ទាំង​អស់​ទៅ​ចុះ​កប៉ាល់​ជំនួញ​មួយ​យ៉ាង​ធំ​ដែល​នឹង​បើកចេញទៅកោះត្រឡាច។ កោះត្រឡាចជាកោះរបស់​ខ្មែរ​យើង​ពី​ដម តែ​បាន​ទៅ​យួន​នៅ​ចំងាយ​ជាង​៣០០​គីឡូ​ម៉ែត្រ​ពី​ដីគោក​ក្នុង​សមុទ្រ​ចិន​។ អ្នកទោសដែល​បារាំង​យក​ទៅ​ដាក់​គុក​កោះ​ត្រឡាច ឥត​សង្ឃឹម​ថា​បាន​មក​ស្រុក​វិញ​ឡើយ។ លោក​អ្នក​នឹង​ជ្រាប​អំពី​មហា​ទុក្ខ​វេទនា​លើ​ទី​នោះ​យ៉ាង​ណាៗ​ត​ទៅ​ទៀត​។

ដល់ថ្ងៃតុលាការសឹកកាត់ទោស

ប្រហែលម៉ោង១៧ល្ងាច អ្នកបំរើក្នុងកប៉ាល់បានលើកបាយស១ឆ្នាំងធំព្រមទាំងទឹកសម្លមួយមុខមកអោយទទួលទាន គឺ​ជា​ត្រ​ឡាច​ស្ងោរ​ជា​មួយ​ឆ្អឹង​ជំនី​ជ្រូក​បង់​តាំង​ឆាយ​ខ្ទឹម​ស និងម្រេចនៅក្ដៅៗ។ សូមមិត្ដជាទីស្នេហាជ្រាបថាតាំងពីខ្ញុំចូលទៅរងទុក្ខវេទនានៅ​គុក​ភ្នំ​ពេញ​រហូត​ដល់​គុក​ព្រៃ​នគរ​រួម​ទាំង​អស់​ចំនួន​ ៣​ខែ​២០​ថ្ងៃ​ហើយ ខ្ញុំពុំដែលបានទទួលទានបាយអង្ករសម្ដងណាឡើយ។ ទើបតែនៅ​ពេល​ដែល​មក​ប៉ះ​លើ​បាយ​ស និង​ម្ហូប​កប៉ាល់​យ៉ាង​គួរ​សម​នាំ​អោយ​ខ្ញុំ​ទទួល​ទានបានច្រើនទាល់តែ តឹងពោះហួសកំណត់ ទៅជាហល់ឆ្អល់ពោះផ្អើះៗដក​ដង្ហើម​ស្ទើរ​មិន​ចេញ​រួច ក៏​ប្រាស​ដេក​លើ​ក្ដារ​កប៉ាល់​នោះតែម្ដង ទាល់ តែបានមិត្ដខ្ញុំឈ្មោះអ៊ឹម នៅតាកែវមកជួយរិតពោះអោយ​ស្រក​ឆាប់​ៗ។ មិត្ដ​អ៊ឹម​រិត​ផង​ស្ដី​បន្ទោស​អោយ​ខ្ញុំ​ផង​ថា​ស៊ី​អី​ក៏​ស៊ី មិន​ដឹង​ប្រ​មាណ​ទាល់តែចាកច្រាស់ដូច្នេះ។ លុះរិតបានបន្ដិចទៅពោះកាន់តែស្រក​ធូរ​ខ្ញុំ​បាន​ស្រួល​ខ្លួន​គ្រាន់​បើ​។ ប្រ​ហែល ម៉ោង​១៨​ជាង ទើប​អ្នក​យាមចូលមកដាក់ខ្នោះជើងទាំង២គ្រប់ៗគ្នា។ គេអោយ​ដេក​សំរាក​នៅ​ទី​នេះ​ទៅ​។

លុះកប៉ាល់ចេញបានពីរបីម៉ោង មិត្ដិខ្ញុំទាំងអស់ក៉តាំងពុលរលកត្អួតចង្អោសឹងតែគ្រប់គ្នា នាំអោយធំក្លិនស្អុយ​ឆ្អាប​សឹង​បែក​ក្បាល​ស្លាប់ ឥត​មាន​អ្វី​ការ​ពារ​ឡើយ​។ ចំណែក​ខ្ញុំ​ទ្រាំបានយូរជាងគេបន្ដិចក៏តាំងពុលនឹងគេដែរ បាយដែលឆ្ងាញ់ដល់ចុកពោះ ក៏នាំគ្នា​ចេញ​មក​ក្រៅ​វិញ នៅ​តែ​ពោះ​ទទេ​។ ទាំង​អស់​គ្នា​ទៅ​ជា​ឈឺ​ក្បាលវិលមុខ រង៉ាប់រងើរួចប្រាស់ដេកលក់រតេតរហូតដល់ភ្លឺតែម្ខង​។ លុះ​ដឹង​ខ្លួន​ឡើង​ស្រាប់​តែ​ដឹង​ខ្លួន​ថាកប៉ាល់​ឈប់​នៅ​នឹង​ថ្កល់​។ ប្រ​ហែល​មួយម៉ោងក្រោយមក ទើបឃើញគេបើកគំរបឃ្លុបកប៉ាល់ចេញ ខ្ញុំក្រឡេកទៅ​ឃើញ​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​នាក់ ឈ្ងោក​មើល​ក្នុង​កប៉ាល់​ហើយ​និយាយ​ថា«គីណី ថូណអិច» ខ្ញុំសួរទៅមិត្ដកម្ពុជាក្រោមថាគេ​និយាយ​អ្វី​? គាត់​ថា «គេ​ថា​ជើង​នេះ​មនុស្ស​ទោស​តិច​ទេ​»​។ ក្រោយ​នេះ​មួយស្របក់ លឺសូរគេស្ទូចរបស់ពីក្នុងកប៉ាល់ដាក់ទៅក្នុងទូកធំៗ ដើម្បីនាំទៅ​កាន់​ច្រាំង​កោះ​ត្រ​ឡាច ដែល​នៅ​ចំងាយ​ប្រ​ហែល​ ២​គី​ឡូ​ម៉ែត្រ​។ លុះខាអីវ៉ាន់ដាក់ទូកទាំងពីរហើយ ទើបគេដោះខ្នោះជើងពួកខ្ញុំ​ចេញ ហើយ​អោយ​ឡើង​ទៅ​ខាង​លើ​នៃ​កប៉ាល់ ពេល​នោះ​ខ្ញុំ​ឃើញ​ដីគោក (នៃកោះត្រឡាច) ឃើញទេសភាពល្អគួរគយគន់ពេកណាស់។

មិត្ដអើយ! ខ្ញុំមិននឹកស្មានថា កោះត្រឡាចធំដល់ម្លឹងសោះ គឺធំជាងទីប្រជុំជនខេត្ដកំពុងស្ពីទៅទៀត មានផ្ទះថ្មធំតូចសង់​ហូរ​ហែ គួរ​អោយ​សប្បាយ​ណាស់​។ ប៉ុន្ដែ​យើង​ខ្ញុំ​ដែល​ជាមនុស្សមានទោសធ្វើម្ដេច នឹងសប្បាយចិត្ដកើត បើរវល់តែជាប់ក្ដីមាន​ពេល​ឯ​ណា​ទៅ​ដើរ​អោយ​សប្បាយ​បាន ហើយ​ចេះ​តែ​គិត​ថា មិនដឹងជាគេនាំយើងទៅដល់កន្លែងណាទៀតទេ។ គ្រានាះពួក​តំរួតគេបានបង្កប់​អោយ​ពួក​ខ្ញុំ​ចុះ​ទៅ​ក្នុង​ទូក​ អោយ​អង្គុយ​លើ​បាវ​អង្ករ​ដែលគេផ្ទុកជាមួយឳទិនទឹកត្រីនិងកញ្ឆេត្រីងៀត រួចហើយកាណូតក៏បើកសណ្ដោងទូកនោះ​ទៅ​ដល់​កំពង់​ផែ​កោះ​ត្រ​ឡាច​។ នោះ​តំរួត​នាំ​ឡើង​ពី​ទូកទៅលើគោក ក៏បង្គប់អោយអង្គុយជាពីរជួរទើបមេតំរួតនៅកោះ គេមករាប់ទទួលពីតំរួត​ទៅ​ពី​នាយ​រួច ទើប​គេ​នាំ​យើង​ទៅ​កាន់​ទី​ឃុំ​ឃាំងមួយចំងាយប្រហែលពីរគីឡូម៉ែត្រពីផែកប៉ាល់។ ឯមនុស្សទោសមានខ្មែរ មានយួន ដែល​មក​ចាំ​ទទួល​លីសែង​អី​វ៉ាន់​ពី​ទូក​ទៅ​ចេះ​តែ​និយាយសុំទិញស្បែកជើងខ្ញុំគ្រប់គ្នា ថាខ្ញុំលក់ថ្លៃប៉ុន្មាន? ត្បិតស្បែកជើងខ្ញុំ ជាស្បែកជើងនៅ​ល្អ​នៅ​ឡើយ​។ ប៉ុន្ដែ​មិត្ដ​ខ្ញុំ​ម្នាក់ ដែល​ធ្លាប់​មាន​ការ​ពិសោធន៍បានឃាត់ថាកុំអោយលក់ វាអោយថោកណាស់ ចាំទៅដល់ទីគុកសឹមលក់ទើប​បាន​ថ្លៃ​។ ខ្ញុំ​ដើរ​បណ្ដើរ​ស្ដាប់​គេ​និយាយ​បណ្ដើរ​ ស្រាប់តែដល់កន្លែងគុកតូចមួយសំរាប់អោយមនុស្សទោសដែលមកដល់កោះត្រឡាចថ្មី​ចូល​សំរាក​។ នៅ​ទី​នោះ​គេ​អោយ​យើង​ឈរ​តំរៀប​គ្នា​ជាពីរជួរ ហើយគេបង្គាប់អោយស្រាតខោអាវគ្រប់គ្នាយកទៅដាក់ពីមុខ គ្រាប់​គ្នា​ទើប​គេ​ហៅ​អោយ​ចូល​ទៅ​ខាង​មុខ​គេ​ម្នាក់​ម្ដង​ៗ ដើម្បី​ឆែកឆេដោយតំរួតជាតិយួនពីរបីនាក់ ដែលមានមេតំរួតជា តិបារាំងម្នាក់មាឌធំឈរចាំ​ត្រួត​មើល​មួយ​ជាន់​ទៀត​។ មុន​ដំបូង​គេ​អោយ​ហា​មាត់​យ៉ាង​ធំ​ហើយអោយក្អកយ៉ាងខ្លាំងៗ ដើម្បីអោយគេសង្កេតរកមើលក្រែងយើងលាក់​សំ​បុត្រ​អ្វី​ៗ ឬ​មួយ​ខ្លាច​យើង​លាក់​ក្រដាស​បា្រក់​១០០​រៀលក្នុងបំពង់ក ឬក្នុងមាត់ រួចគេអោយអោនក្បាលចុះចំតិតក្ដិតឡើងដោយយះជើង​អោយ​ធំ​ដើម្បី​អោយ​ចំហ​រន្ធ​ក្ដិត​ជា​ការ​ងាយ​គេ​នឹង​ពិនិត្យ​រក​ក្រដាសប្រាក់នេះទៀត។ គេង្គាប់អោយមនុស្សទោស ម្នាក់មកហែកចង្វែកក្ដិត​យើង​ពិនិត្យ​មើល​ថែម​ទៀត​ រួច​ហើយ​គេ​អោយ​យើង​ងើប​ត្រង់​ឡើងវិញហើយអោនក្បាលចុះបន្ដិច ទើបគេយកដៃវែកសក់ក្បាលយើងមើល ព្រម​ទាំង​មើល​រន្ធ​ត្រចៀក​ផង​។ លុះ​ពិនិត្យ​មើល​សព្វ​គ្រប់​ហើយទើបគេអោយទៅឈរតាមជួរដើមវិញ។ គេធ្វើដូច្នេះម្ដងម្នាក់ៗទាល់តែ​គ្រប់​គ្នា​។ សូម​ជំរាប​ថា​ក្នុង​ការ​ពិនិត្យ​មាន​មិត្ដ​ខ្ញុំ​ពីរ​បី​នាក់​បាន​ត្រូវគេធ្វើទារុណកម្មដោយវាយនឹងរំពាត់ផ្ដៅដំបង រំពាត់ក្ដគោយ៉ាងខ្លាំង ទាល់តែទ្រោម​ខ្លួន​ដោយ​ហេតុ​ក្អក​មិន​ខ្លាំង ចំ​តិត​ក្ដិត​មិន​ត្រូវ​តាម​បំណងគេ។ ចំណែកខ្លួនខ្ញុំជាសំណាងល្អដែរ បានគេផុតពីទារុណកម្មយ៉ាងវេទនានេះ​ដោយ​ហេតុ​ខ្ញុំ​ឈរ​នៅ​លេខ​ទី​៥ ខ្ញុំ​ខំ​សង្កេត​អ្នក​ទោស​ដែលត្រូវគេឆែកមុនខ្ញុំនោះ គេធ្វើម្ដេចខ្លះ។ លុះដល់វេន ខ្ញុំៗធ្វើតាមរបៀបគេមុន។ លុះ​គេ​បាន​សាក​សួរ​តាម​តែ​នឹក​ឃើញ​រួច ហើយ​ទើប​គេ​អនុញ្ញាត​អោយស្លៀកពាក់ដូចដើមវិញ ហើយគេនាំអោយទៅសំរាកក្នុងគុក​នោះ​ចំនួន ១៥​ថ្ងៃ​មិន​ទាន់​អោយ​ធ្វើ​ការ​អ្វី​ឡើយ​។ បាន​ជា​សំរាក​ដូច្នេះ​ដើម្បី​បំបាត់រោគ ពុលរលកអោយស្រួលបួលសិន ទើបគេចាត់​អោយ​ធ្វើ​ការ​ផ្សេង​ៗ​។

ក្នុងពេលសំរាកនេះ មិត្ដភក្ដិដែលគេបានមកនៅកោះត្រឡាចមុន បាននិយាយប្រាប់ខ្ញុំសព្វគ្រប់ដែលជាហេតុនាំអោយ​ខ្ញុំ​ភ័យ​ព្រួយ​ពន់​ពេក​ណាស់​។ គេ​ថា​នៅ​ទី​នេះ​បារាំង​អោយ​ធ្វើ​ការ​ច្រើន​យ៉ាងណាស់ មានធ្ងន់ មានស្រាល តាមតែយើងស្ម័គ្រធ្វើ។ ប៉ុន្ដែពេលដែល​យើង​ចូល​ទៅ​ស្ម័គ្រ​នោះ​ជួន​ណា​ហេង​ជួន​ណាស៊យ​។ ឯការធ្ងន់មានកាប់អុស មុជក្នុងសមុទ្រកាច់ផ្កាថ្មយក មកដុតកំបោរសសំរាប់​សង់​ផ្ទះ យក​ស្រូវ​កិន​អោយ​បាន​ជា​អង្ករ​ក្រហម នេ​សាទ​ត្រី​សមុទ្រ កាប់​ឈើ​ហុប ធ្វើអំបិលស អំបិល ខ្មៅ៘ ការស្រាលគីធ្វើបោយបារាំង (ប៉ុន្ដែ​មុខ​ការ​នេះ​មាន​តែ​ជាតិ​យួន​ទេ ចំណែក​ខ្មែរ​យើង​បារាំង​វា​មិន​ប្រើ​ទេ​) ដុតធ្យូង ធ្វើឥដ្ឋ ធ្វើចំការដំណាំផ្សេងៗ។ គេចំលងដាក់ទៅកោះតូច​ៗ​ក្បែរ​នោះ​អោយ​រើស​ពង​ល្មេច​។ មាន​មួយ​ពួក​ទៀត គឺ​អោយ​ធ្វើ​គិញ (Recherche) សំរាប់​ដើរ​ចាប់មនុស្សទោសដែលប្រុងនឹងរត់ទៅ​ដី​គោក​វិញ​​តាម​ទូក​សំពត់​ឬ​ក្បូន​រិស្សី​។ គេ​បាន​អធិប្បាយ ពី​ការ​ស្រួល​និង​លំបាក​អោយ​ខ្ញុំ​ដឹង​ដូច​ត​ទៅ៖​

ឯមនុស្សទោសដែលវាប្រើបង្ខំធ្វើការវាឥតមានត្រាប្រណី អោយឈប់សំរាកអ្វីបន្ដិចឡើយ គឺប្រើអោយធ្វើការ​ទាល់​តែ ដល់​ម៉ោង​ទើប​អោយ​ឈប់ ប្រៀប​បាន​នឹង​គ្រឿង​ច្រក (ម៉ា​ស៊ីន) ដូច​ជា​កន្ដែង​កិន​ស្រូវ​ជា​ដើម​។

ពួកទី៤ គឺពួកនេសាទត្រីសមុទ្រ នៅវេលាម៉ោង៣ទៀបភ្លឺ គេអោយចេញទៅដឹកអួនទៅសមុទ្រ មានតំរួត​ពីរ​បី​តាម​ទៅ​ផង​។ ក្នុង​ទូក​មួយ​មាន​មនុស្ស​ពីរ​១០​នាក់​ទៅ​១២​នាក់​តាម​ចំនួន​ទូក​ធំតូចមិនកំណត់ស្រេចតែលើបញ្ជារបស់នាយតំរួត។ បើអាកាស ល្អឥត​ភ្លៀង​ខ្យល់ ទូក​ត្រូវ​ចេញ​ច្រើន​ បើ​អាកាស​ប្រកប​ដោយ​ភ្លៀង​ខ្យល់​វិញ គេ​អោយ​ទូក​តិចទៅនេសាទ។ បើងបង់ជាប់ និងផ្កាថ្មនៅបាតសមុទ្រ គេ​បង្គាប់​អោយ​មនុស្ស​ទោស​លោត​ទៅ​មុជ​ចុះទៅ​ដោះអោយ​រួច​ឥតអាណិតអាសូរថា គ្នាត្រូវរងារ ដោយខ្យល់ផងដោយទឹកផងទេ។ ក្នុង​ពេល​មុជ​ទឹក​ទៅ​ដោះ​មង​នោះ​ជួន​ណា​មុត​ដៃ​និង​ផ្កា​ថ្ម​ក៏​មាន ជួន​ណា​ប្រទះ​នឹង​សត្វ​បបែល​វា​យក​ន្ទុយវាចាក់ត្រូវដៃ បណ្ដាលអោយ​ចុក​ចាប់​ឈឺ​ផ្សា ប្រៀប​បាន​នឹង​ពិស​ពស់​វែក​ដូច្នេះ​ឯង ហើយ​ត្រូវ​រង​ទុក្ខ​ឈឺ​ចាប់ រហូតដល់ពេលត្រលប់មកវិញ ទើបគេអោយព្យាលឯមន្ទីពេទ្យ ជួនណា​មនុស្ស​ទោស​គ្នា​ឯង​រក​ថ្នាំ​អោយ ដូច​ជា​ស្មៅ​ឬ​ស្លឹក​ឈើ​ព្រៃ​ផ្សំ​លាប​បិទ​មុខ​អោយ​ក៏​មាន ហើយនិងបណ្ដាលអោយដៃរបួសនោះ​ស្វិត​ដោយ​ត្រូវ​ដាច់​សរ​សៃ​ឈាម​។ មាន​ពេល​ខ្លះ​មុជ​ចុះ​ទៅ​ប្រទះ​នឹង​សត្វ​ឆ្លាម​វា​កាត់​ដាច់​ដៃ​ជើង​ពិការ​មួយ​ជីវិត​ក៏​មាន​។

ចំណែកមនុស្សទោសពួកទី៥ ផ្នែកកាប់ឈើលើខ្នងភ្នំនោះច្រើនមានគ្រោះថ្នាក់ដូចតទៅ៖ កាលណាកាប់​ឈើ​ហុប​ធំៗ​លើ​ភ្នំ​បាន​ហើយ គេ​ត្រូវ​ធ្វើ​ផ្លូវ​សំរាប់​អូស​ឈើ​ហុប​នោះ​ទំលាក់​ទៅក្នុងសមុទ្រ ដើម្បីចងជាក្បួន នាំទៅកាន់រោងអារឈើកន្លែងផ្សេងទៀត។ លុះធ្វើ​ផ្លូ​វរួច​ហើយ គេ​ចង​ទាក់​ឈើ​នោះ​ដោយ​ខ្សែ​ពួរ ហើយ​នាំ​គ្នា​អូស​ទំលាក់​ ពី​លើភ្នំមកជើងភ្នំ។ មានឈើខ្លះប្រវែងជាង១០ម៉ែត្រ ក្នុង​ពេល​អូស​វា​វាត់​ចុះ​វាត់​ឡើង​ទៅ​បុក​ដើម​ឈើ​ក្បែរ​ផ្លូវ​ក៏​មាន​ជួន​ជ្រុល​លឿន​ខ្លាំងពេកទៅកិនសង្កត់ឬបុកមនុស្សទោស ដែលគេចមិនទាន់បណ្ដាល​អោយ​បាក់​ដៃ បាក់​ជើង​ឬ​កិន​ស្លាប់​មួយ​នាក់ ឬ​ពីរ​នាក់​នៅ​នឹង​កន្លែង ក៏​ច្រើន​គួរ​អោយ​វេទនាក្រៃលែង ឯកន្លែងដែល​កាប់​ឈើ​ជា​កន្លែង​ចាញ់​ខ្លាំង​ផង​ទៀត បើ​មាន​កន្លែង​ណា​ឈើ​ច្រើន មនុស្ស​ទោស​ត្រូវ​ទៅ​ដេក​នៅ​ទី​នោះ​យូរ​ថ្ងៃដើម្បីកាប់ឈើអោយទាល់តែបានច្រើនដើម។ ពេលដេក​ក្នុង​ព្រៃ​ឥត​មុង​ត្រូវ​មូស​ខាំ​ផង​ទៅ​ជា​មាន​ជំងឺ​គ្រុន​ចាញ់​បណ្ដាល​ដល់​ស្លាប់​ក៏​មាន​។ ឯចាញ់នោះបណ្ដាលមកពីមូសខាំផង បណ្ដាលមក​ពី​ព្រៃ​ឈើ​ធំ​អាប់​អួរ​ឥត​មាន​អាកាស​ល្អ​ផង​។

ទី៦ក្រុមធ្វើអំបិល ក្រុមនេះជាមនុស្សទោសស្រាលសឹងតែជាមនុស្សឥតទោសធម្មតាយួនហៅថា «ទោសលូ» គឺ​មនុស្ស​ដែល​មាន​ទោស​ជាប់​គុប​បី​ដង​ក្នុង​១​ជីវិត​ខ្លួន នៅ​ពេល​ដែល​រួច​ទោសគេអោយទៅធ្វើអំបិល។ ការរស់នៅនៃមនុស្សទាំងនេះ ដូចជាមនុស្ស​ទោស​ដែរ ប៉ុន្ដែ​ឥត​ទោស​ទេ ប៉ុន្ដែ​នៅ​កោះ​ត្រ​ឡាច គេ​ខ្លាច​មនុស្ស​ពួក​នេះ​ណាស់ ត្បិតវាចេះលួចដោយប៉ិនប្រសប់ណាស់ គឺវត្ថុអ្វីក៏វាលួច​ដែរ តាំង​ពី​ខោ​អាវ​ប្រាក់​កាស​ជា​ដើម​ហើយ​មាន​ពុត​ត្បុត​ផង​។

អ្នកទាសស្រាលធ្វើការស្រាលនោះគឺក្រុមធ្វើបោយបារាំង គឺបំរើនៅតាមផ្ទះបារាំង។ មួយក្រុម​ទៀត​សំរាប់​ធ្វើ​ម្ហូម​អោយ​បារាំង​។ មនុស្ស​ទោស​ទាំង​ពីរ​ពួក​នេះ មាន​តែ​ជាតិ​យួន​ទេ​ខ្មែរ​យើង​ឥត​បាន​ធ្វើ​ទេ​។

មួយក្រុមទៀតសំរាប់ឡធ្យូង ដុតឡដែលជាការមិនលំបាកប៉ុន្មានទេ ពីព្រោះអុសសំរាប់ដុតធ្យូងមានស្រាប់ ឯ​ដី​សំរាប់​ធ្វើ​ឥ ដ្ឋ​ក៏​មាន​ស្រាប់​ដែរ គឺ​គ្រាន់​តែ​ជាន់​ដី​នោះ​អោយ​ម៉ត់​បន្ដិច​រូចសូនដុំៗ រួចកប់ក្នុងពុម្ពកៀស អោយស្មើគោះអោយធូរបន្ដិចរួច លើកពុម្ព​ឡើង ក៏​បាន​ទៅ​រូប​រាង​ឥដ្ឋ​ ហើយ​យក​ទៅ​ហាល​អោយ​ស្ងួត​ហើយ​យកទៅរៀបក្នុងឡ ទើបដុតអោយឆ្អិនទៅជាការស្រេច។ ក្រុមនេះមានពេល​ទំនេរ​ច្រើន តែ​កាល​ធ្វើ​ការ​រួច​ហើយ​នាំ​គ្នា​ផឹក​តែ​ជជែក​គ្នា​លេង មាន​ផ្ទះ​តូច​ល្មមនៅរៀងខ្លួន ហៅថាផ្ទះតៀម ឥតនៅជាមួយគេក្នុងគុកទេព្រមទាំង​មាន​ពេល​ទំនេរ ទៅរក​ចាប់​ត្រី​សមុទ្រ​យក​មក​អាស្រ័យ​បាន​ទៀត​។

ក្រុមមួយទៀតធ្វើចំការ។ គេចែកដីអោយ ២៥រង គេអោយដាំសាលាត ខាត់ណាស្ពៃ បន្លែផ្សេងៗ តាមគេតំរូវ​អោយ​ដាំ​។ ក្នុង​មួយ​អាទិត្យ រដ្ឋ​ការ​កណ្ដាល​គេ​បើក​អង្ករ​ត្រី​ងៀត​អោយ​ម្ដង​យកទៅផ្ទះរៀងខ្លួន ដាំស្លទទួលទានខ្លួនឯង។ ពួកនេះមានផ្ទះ នៅក្រៅគុក​ដែរ​មាន​ការ​រស់​នៅ​ធូរ​ទូលាយ​សប្បាយ​គ្រាន់​បើ មាន​របស់​របរ​ប្រើ​ប្រាស់​ច្រើន ខាងគ្រឿងបរិភោគក៏បរិបូណ៌។

ឯមួយក្រុមទៀតជាក្រុមគិញហៅថា ក្រុមរ៉ើសៀក ជាក្រុមដើរស៊ើបការណ៍ចាប់ចង ដូចក្រុមគិញសំងាត់​ខាង​រដ្ឋ​ការ​ដែរ​។ ក្រុម​នេះ​មាន​គ្នា​ច្រើន​ចំនួន​៣០០ ទៅ​៤០០​នាក់ ហើយ​ច្រើន​តែជាជាតិខ្មែរ។ គឺជានយោបាយបំបែកបំបាក់ដើម្បីត្រួតអោយ បានស្រួល​របស់​បារាំង ដែល​អោយ​ខ្មែរ​ចាប់​យួន​ធ្វើ​បាប​តាម​ចិត្ដ មិន​ខុសពីជាតិខ្មែរយើងធ្វើភ្នាក់ងារក្រុមសំងាត់បារាំង ហើយធ្វើទារុណ​កម្ម​ដល់​ជាតិ​ឯង​ឡើយ​។ ប្រដាប់​សំរាប់​ធ្វើ​ទារុណ​កម្ម​មាន​ច្រើន​បែប​ដែល​មនុស្ស​តែង​ខ្លាច​រអាគ្រប់​គ្នា​។ ឯរ បៀបធ្វើទារុណកម្មមានដូចតទៅ៖

១ – គេចាប់មនុស្សទោស ដែលប្រព្រឹត្ដខុសអោយមានទោសមួយជាន់លើទោសចាស់ទៀត ទៅធ្វើទារុណកម្ម ដោយ​ចង​ស្លាប​សេក (ចង​ដៃ​ផ្អោប​គ្នា​ទៅ​ខាង​ក្រោយ) ហើយ​យក​ទៅ​ចង​ភ្ជាប់​នឹងចុងខ្សែម្ខាង រួចយកចុងខ្សែម្ខាងស៊កទៅក្នុងរ៉កកំពស់ពីរម៉ែត្រ​ទៅ​បី​ម៉ែត្រ ទើប​គេ​ទាញ​ចុង​ខ្សែ​រ៉ក​ឡើង​លើ ដើម្បី​អោយ​ជើង​ផុត​ពី​ដី​ប្រ​ហែល​កន្លះម៉ោង ទើបគេសួរចំលើយ តាមអំពើដែលខ្លួនប្រព្រឹត្ដ​ខុស​។ បើ​ប្រ​កែក​គេ​ទាត់ ឬ​ដាល់​ពោះ​ទាល់​តែ​សន្លប់​ក៏​មាន ដល់​ស្លាប់​ក៏​មាន​។ ជួនឆ្លើយតាមសំនួរ គេមិនបានសព្វក៏គេវាយដែរ តែមិនដល់ការ​ប្រ​កែក​ដាច់​អង្ហ​ការ​ឡើយ​។ លុះ​គេ​លែង​មក​វិញ​បាន​ប្រ​ហែល​១០ ឬ​១៥​ថ្ងៃ​ក៏ ឈឺស្លាប់ទៅ ដោយបណ្ដាលមកពីឈឺពោះ ឈឺ​ពោះ​វៀន​ដែល​គេ​ប្រ​ហារ​នោះ​ហើយ​ដែល​គ្មាន​ថ្នាំ​អ្វី​មើល​ខ្លួន​អោយ​ជា​ផង​។

២ – គេអោយមនុស្សទោសស្រាតនៅខ្លួនទទេ ហើយអោយដេកផ្ងារលើតុវែងមួយ ដែលមានខ្សែចង​សំយុង​ពី​លើ​ពិដាន​មក ហើយ​យក​ចុង​ម្ខាង​នោះ​ចង​ស្វាស​​អោយ​មាំ​យ៉ាង​តឹង​ឬ​គេ​ច្របាច់​ស្វាស​យ៉ាង​ខ្លាំងក្នុងការសួរចំលើយ។ បើមនុស្សនោះឆ្លើយប្រាប់តាម​ត្រង់​ទៅ​គេ​ស្រាយ​លែង​ភ្លាម​។ បើ​ប្រ​កែក​ពុំ​ព្រម​ឆ្លើយ​ប្រាប់ហេតុពិត គេចងស្វាសអោយតឹងជាងមុនហើយ ទាញ​ចុង​ខ្សែ​នោះ​ឡើង​លើ​បន្ដិច​។ សូម​មិត្ដ​ពិចា​រណា​មើល! តើ​វា​ឈឺ​យ៉ាង​ណា?​។ យើង​ទ្រាំ​បាន​ទេ​? ជួនណាទៅវាសន្លប់ ។ តពីនោះទៅក៏រស់មិនបានយូរដែរ។ ឯស្វាសនោះឈឺ​គ្រាំ​គ្រា​កែ​មិន​ឡើង​ទេ​ នោម​មក​សុទ្ធ​តែ​ឈាម ឬ​ខ្ទះ​ក៏​មាន ជួនណា​នោម​មិន​ចេញក៏មាន ក៏ឥតមានអោសថអ្វើព្យាបាលទេ​។ ត​ពី​នេះ គេ​យក​ទៅ​ដាក់​គុក​ងងឹត​ទៀត​ចំនួន​១០,១៥ ឬ​៣០​ថ្ងៃ​តាម​ទោស​ស្រាល​ធ្ងន់​។

៣ – គេអោយមនុស្សទោស ដែលមានទោសលើទោសនោះអង្គុយសណ្ដូកជើង ហើយយកឃ្មាបធ្វើ​ដោយ​ឈើ​ផ្ចឹក ឬ​ឈើ​បេង​សំប៉ែត​ដែល​គេ​ចង​ភ្ជាប់​នៅ​ចុង​ម្ខាង ទុក​អោយ​ច្រហ​ចុង​ម្ខាង​យក​មក​ស៊កប្រហកកជើងម្ខាងចូលឃ្នាបនោះ ហើយគេរឹតចុងឃ្នាប​បន្ដិច​ម្ខង​ៗ​ទើប​គេ​សួរ​ចំលើយ​។ បើ​មិន​ព្រម​ឆ្លើយ គេ​រិត​ឃ្នាប​អោយ​រិត​តែ​តឹង​ឡើងៗ។ មនុស្សទោសនៅ កោះត្រឡាចខ្លាចឃ្នាប​នេះ​ណាស់ ពី​ព្រោះ​វា​ហើម​ក​ជើង​ហើយ​ត្រូវ​ចូល​ដេក​ពេទ្យ ហើយ​ត្រូវ​តែ​កាត់​ជើង​ចោល​ទៀត ត្បិត​ពុំមានឱសថអ្វីព្យាបាលអោយបានជាឡើយ ដោយស្រុក​កំពុង​កើត​ចំបាំង​គ្មាន​ថ្នាំ​សង្កូវ​អ្វី​ទេ​។

ចំណែកគ្រូពេទ្យបារាំងក្ដី ជាតិយួនក្ដី ដែលមកធ្វើការឯកោះត្រឡាច ហាក់បីដូចជារៀនកម្មសិក្សា​បន្ដ​វិជ្ជា​ពេទ្យ​អោយ​បាន​ជំនាញ​ពូកែ​ដែរ ត្បិត​អាច​នឹង​វះ​កាត់​ឬធ្វើ​អ្វី​តាម​អំពើ​ចិត្ដ​ឥត​នរ​ណា​ឃាត់​ឃាំង​ឡើយ ហើយឥតមាននរ​ណាតវ៉ាផង ត្បិតមនុស្សនោះគេទុកដូចជា​សត្វ​ចង់​ស្លាប់ ឬ​ពិរា​ពិការ​ប៉ុន្មាន​ក៏​គេ​ឥត​ឈឺ​ក្បាល​អាណិតអាសូរឡើយ។ គេធ្វើការនៅនេះដូចជាគេនៅ បង្រៀនវិជ្ជាពេទ្យ​អោយ​រិត​តែ​ពូ​កែ អោយ​មាន​ពិសោធន៍​ច្រើន​រៀន​ក្នុង​វិជ្ជា​របស់​គេ បើ​ជំងឺ​ត្រូវមើលដោយឱសថ​ជា ក៏គេត្រូវតែកាត់ដែរ។

គិតទៅកោះត្រឡាចនេះជាកោះឧក្រិដ្ឋ សំរាបសំលាប់មនុស្សតែម្ខង។ រឿងដែលអ្នកជាប់ទោសមុនគេបាននិយាយនេះ ធ្វើ​អោយ​ខ្ញុំ​នឹក​ព្រួយ​ចំពោះ​ជោគ​វាសនា​ខ្លួន​ឯង​ខ្លាំង​ណាស់ មិន​ដឹង​ជា​នឹង​ទទួលទោសរបៀបណាទេ ក្នុងចំណោមមហន្ដទោសទាំងនោះ។ មិន​ដឹង​ជា​នឹង​ទទួល​ទោស​របៀប​ណា​ទេ។

៨ -ជីវភាពនៅគុកោះត្រឡាច

ក្នុងពេលឈប់សំរាក១៥ថ្ងៃនាះ គេអោយទទួលទានម្ហូបអាហារគ្រប់គ្រាន់ដោយហេតុថា កន្លែងដែលសំរាកនោះ​ជាក​ន្លែង​ព្យា​បាល​ជំងឺ គេ​ត្រូវ​ថែ​រក្សា​អោយ​បាន​ស្រួល​មាន​កំលាំង​កំហែង​សិន អាហារ​ក៏អោយទទួលទានបរិបូរណ៍គឺមានម្ហូបដោយ ត្រីសមុទ្រ ស៊ុត​មាន់​សាច់​សត្វ​ល្មេច​ក៏​មាន​ ដែល​គេ​យក​ទៅ​ស្ល​ម្ជូរ​ស្លឹក​ថ្នឹង ឬ​ស្លឹក​ទ្រមូងតាមតែអ្នកធ្វើម្ហូមគេលៃលក ឃើញឆ្ងាញ់ពិសាជាងម្ហូប​នៅ​គុក​ព្រៃ​នគរ​។ ឯ​បាយ​ក្រ​ហម​ក៏​អោយ​ច្រើន​បរិ​ភោគ​មិន​អស់​។ ក្រោយ​ពេល​បាយ​ព្រឹក​នាំគ្នាសំរាក រួចនាំគ្នានិយាយលេងកំសាន្ដពីនេះពីនោះ មានរឿងប្រលោម​លោក​ជា​ដើម​។ ក្រោយ​ពេល​បាយ​ល្ងាច​គេ​ដាក់​ខ្នោះ​ជើង​ទាំង​ពីរ​រហូតដល់ព្រឹកឡើងប្រហែលម៉ោង៦ ទើបគេអោយ​​បរិ​ភោគ​បបរ​នឹង​ត្រី​កញ្ចុះ​ប្រៃ​ចៀន​។

លុះសំរាក១៥ថ្ងៃហើយ ទើបឃើញនាយតំរួត៤-៥នាក់មកបើកទ្វារបញ្ចេញពួកយើងខ្ញុំទៅក្រៅ​ទាំង​អស់​អោយ​ឈរ​ជា​ជួរ​ដើម្បី​នាយ​តំរួត​ធំ​គេ​ត្រួត​មើល​សិន ទើប​គេ​អោយ​ដើរ​ជា​ពីរ​ជួរ​ឆ្ពោះ​ទៅ​គុក​ធំ ដែលមានទំហំធំជាងគុកសំរាកនោះមួយជាពីរ ហើយនិងធំជាងគុក​នៅ​ភ្នំ​ពេញ​ទៅ​ទៀត ហើយ​ដែល​មាន​មនុស្ស​ជាង ៤០០០០ រស់​នៅ​ទី​នោះ​។ គុកនោះគេហៅថា គុកបំរុង គឺជាកន្លែង​ដែល​គេ​ត្រូវ​ជ្រើស​រើស​បែង​ចែក​អ្នក​ទោស​អោយ​ទៅ​ធ្វើ​ការ​នៅ​កន្លែង​ដទៃ​ទៀត​ឆ្ងាយ​ៗ​ក្នុង​នា​ទី​កោះត្រឡាច។

នៅពេលនោះ ខ្ញុំសង្កេតឃើញមនុស្សទោសខ្លះសំរាក ខ្លះនិយាយគ្នាលេង ខ្លះលេងចត្រង្គ លេង​រែក​។ ចំលែក​តែ​ត្រង់​ក្រុម​មួយ​ទៀត​ឃើញ​ខំ​រៀន​អក្សរ​អង់​គ្លេស បារាំង រុស្សី​ជា​ដើម​។ ក្នុង​១​ក្រុម​ៗ​ប្រ​ហែល​៥-៦​នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ គេយកកំបោរសធ្វើ ជាដីសសរសេរនៅ​លើ​ឥដ្ឋ​បេ​តុង​ដែល​ជា​កន្លែង​ដេក​នោះ​ឯង​។ ខ្ញុំ​បាន​សង្កេត​ម្យ៉ាង​ទៀត ឃើញច្រើនតែជាតិយួន ដែលជាក្រុមអ្នក​នយោ​បាយ​ដែល​ហៅ​ថា ពួក​យៀក​មិញ​។ ពួក​នេះ​គេ​អប់រំ​​គ្នា​គេ​ជា​និច្ច​ពី​រឿង​នយោ​បាយ​គឺ​ធ្វើ​យ៉ាង​ណាអោយ​គេ​ខំ​តស៊ូតាមផ្លូវចិត្ដកុំភ្លេច។ មួយទៀតក្រុមនេះចូលចិត្ដខំព្យាបាល​អប់រំ​មនុស្ស​ទោស​ធម្មតា​ (droit commun) ដែល​ពុំ​មាន​ទោស​ន​យោបាយ​មាន​ទោសចោរកម្មជាដើម អោយចូលចិត្ដលុះក្នុងការ​ណែ​នាំ​របស់​គេ អោយ​យល់​នូវ​ឧត្ដម​គតិ​ល្អ អោយ​ដើរ​ត្រូវ​ឆ្ពោះ​ទៅ​រក​សេចក្ដី​ចំរើន​លូតលាស់។ ប៉ុន្ដែនៅមានមនុស្សទោសខ្លះដែលប្រកាន់អស្មិមានៈរឹង​រូស​ពុំ​យក​តាម​ដំបូន្មាន​ល្អ​ជា​ច្រើន​ដែរ ដែល​ពួក​គេ​លើក​ទុក​ដោយ​ឡែក សំរាប់ប្រើការផ្សេងៗក្រៅពីនយោបាយបានទៀត។ ឧទា​ហរណ៍​ក្រុម​គេ (ពួក​នយោ​បាយ) ត្រូវ​តំរូវ​បារាំ​ងផ្លាស់​គ្នា​គេ​ទៅ​អោយ​នៅ​ជា​មួយ​ពួក​ទោសធម្មតានេះ គេផ្ដាំផ្ញើអោយមើលការខុសត្រូវដល់ពួកគេ​ផង​។ឯ​ពួក​អ្នក​ទោស​ធម្ម​តា​នៅ​តែ​ទទួល​ស្គាល់​ពួក​គេ​នេះ ជា​ពួក​តស៊ូ​ខាងនយោបាយរំដោះជាតិពីនឹមបារាំងដរាប គេឥតប្រឆាំងអ្វីទេ ដែល​ជា​ហេតុ​នាំ​អោយ​ពួក​អ្នក​នយោ​បាយ​ទាំង​នោះ​សុខ​ស្រួល​ប្រ​កប​ដោយ​សេច​ក្ដី​ក្លាហាន​ឥត​រួញ​រា​ក្នុង​ការ​តស៊ូ​ខាង​នយោបាយតទៅទៀត។

នេះជារឿងពិតក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ ដែលខ្ញុំ ប៊ុណ្ណចន្ទ ម៉ុល បានឃើញច្បាស់នឹងភ្នែកឯង ដែលហេតុនាំ​អោយ​ខ្ញុំ​ខំ​ព្យា​យាម ចង​ចាំ​នូវ​រឿង​ជាតិ​គេ​ទុក​ក្នុង​សន្ដាន​ចិត្ដ​រហូត​មក ដើម្បី​ខ្ញុំ​នឹង​សរ​សេរ​រឿង​ពិត​ទាំង​នេះ​ជូនបងប្អូនរួមជាតិអោយបានដឹងបានលឺ ទុកជាមេរៀនតទៅ។ យួន​គេ​ខ្ញុំ​បារាំង​ដូច​យើង​ដែរ គេ​ចេះ​បបួល​គ្នា​ខំ​រើ​ខ្លួន​ពី​ទាស​ភាព​បារាំង ចុះខ្មែរម្ដេចក៏សុខចិត្ដនៅស្ងៀមធ្វើខ្ញុំបារាំង? បើយើងធ្វើ​មិន​បាន​ស្មើ​នឹង​យួន ក៏​បាន​ពាក់​កណ្ដាល​គេ​ទៅ​ចុះ នេះ​មិន​ដូច្នេះ ឈឹង​រហូត​តែ​ម្ដង ឥត​រវល់​សោះ អោយតែខ្មែរណាមានចិត្ដតស៊ូការពារជាតិនោះ តាំងចោទគ្នា​ថា ជា​មនុស្ស​ចោល​ម្សៀត មិន​បាន​ការ មិន​ហាន​ទាំង​មើល​មុខ​ ឬ​ស្ដីរក​គ្នាផង ថែមទាំងជួយផ្ដន់ទាទោសគ្នាទៀត។ មានខ្លះលបប្រាប់​បារាំង​អោយ​ធ្វើ​បាប​ខ្មែរ​ណា​ដែល​ត​ស៊ូ​ថែម​ទៀត​ផង​ក៏​មាន​។ ខ្មែ​រយើង​ច្រើន​តែ​យក​ពាក្យ​​មួយ​ម៉ាត់ថា «កុំយកពងមាន់ទៅជល់នឹងថ្ម» ហើយនិងបង្អប់បំភ័យ​អោយ​រួញ​រា ប្រាស​ចាក​សេច​ក្ដី​ក្លា​ហាន​ថាៈ «យើង​ព​ផែន​ដី​តែ​ម្នាក់​ឯង​ម្ដេច​រួច បើគេឯងឯទៀតមិនរវល់រាល់គ្នានោះ?» ពាក្យ​ទាំង​នេះ​ល្មម​យើង​រាល់​គ្នា​ឈប់​យក​មក​ប្រើ​ទៀត​ទៅ​ ព្រោះ​ជា​ពាក្យ​ដែល​នាំ​អោយ​យុវ​ជន ជំនាន់ក្រោយបាត់សេចក្ដីក្លាហាន បាត់ការតស៊ូ ដើម្បីប្រយោជន៍​ជាតិ​អស់ ជូន​កាល​ជំនាន់​យើង​ខ្ញុំ​នោះ​។ សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​មនុស្ស​លោក​បាន​ឡើង​ដល់​ព្រះ​ច័ន្ទ​ទៅហើយ ខ្មែរ​យើង​នៅ​តែ​មិន​ទាន់​ភ្ញាក់​ខ្លួន​ទៀត ទាល់​តែ​រលាយ​ជាតិ​ដូច​ជា​ចាម​ទៅឬ​ទើប​ភ្ញាក់​ខ្លួន​?​។

នៅពេលសំរាកថ្ងៃត្រង់ពួកគេនាំគ្នារៀនបានមួយម៉ោង ពេលយប់ចាប់ពីម៉ោង១៨ទៅ ពួកគេនាំគ្នារៀនបានពីរបី​ទៅ​បួន​ម៉ោង​ទៀត​ទើប​គេ​នាំ​គ្នា​ដេក​។ នេះ​ជា​ការ​ពិត គេ​នាំ​គ្នា​និយាយ​ថា ការ​ត​ស៊ូ​ជា​ករ​ណីយ​កិច្ច​របស់ប្រជាពលរដ្ឋយួនទាំងប្រុសទាំងស្រី ទាំងក្មេងទាំងចាស់​ដើម្បី​អោយ​ជួយ​រំដោះ​ប្រទេស​អោយ​រួច​ពី​នឹម​បារាំង​ ទោះ​ជា​ឆាប់​ក្ដី​យូរ​ក្ដី គឺថាត្រូវតែរួបរួមគ្នាកុំបីខាន ប្រយោជន៍នឹងជួយកូន​ចៅ​របស់​គេ​ជំនាន់​ក្រោយ​អោយ​បាន​សេរី​ភាព​បាន​សុខ​សន្ដិ​ភាព​ត​ទៅ​។ គេ​ហាម​គ្នា​មិនអោយនិយា យពី រឿងខ្លាចស្លាប់ ពីរឿងថយក្រោយឡើយ តែយើង​ខ្លាច​ស្លាប់​មិន​ដឹង​ជា​ពេល​ណា​យើង​នឹង​បាន​រួច​ខ្លួន​ជា​អ្នក​ជា​ឡើយ​។ ហើយកូនចៅយើង ជំនាន់ក្រោយវានឹងតិះដៀលប្រទេចផ្ដាសា​យើង​ជំនាន់​មុន​យ៉ាង​ណា​ទៅ​? ហេតុ​នេះ​យើង​ជា​ជាតិ​ខ្មែរ​ត្រូវ​តាំង​ចិត្ដ​រួម​គ្នា ខំ​ប្រឹងតស៊ូឡើងកុំខ្លាចស្លាប់ អោយទាល់តែបានសំរេចនូវគោល​ដៅ​របស់​យើង​។

ដល់មកត្រង់ណេះខ្ញុំសូមសាទៅជំរាបរឿង កាលដែលខ្ញុំនៅគុកធំព្រៃនគរនៅឡើយម្ដងទៀត។
នៅគុកព្រៃនគរពួកអ្នកទោសនយោបាយជាតិយួន គេតែងអប់រំគ្នាគេអោយខំប្រឹងតស៊ូរំដោះជាតិ​គេ​ជា​និច្ច​ដែរ​។ ខ្ញុំ​ប៊ុណ្ណ​ចន្ទ ម៉ុល បាន​ជួប​នឹង​លោក​គ្រូ​អាចារ្យ​ហែម ចៀវ និង​លោក​នួន​ឌួង​ម្ដង​។ លោក​ទាំងពីរមានភ័ព្វបានទៅជាមួយពួកមនុស្សទោសនយោបាយ​ជាតិ​យួន​។ លោក​ជ្រាប​ហេតុ​ការណ៍​នេះ​ដោយ​ផ្ទាល់​ខ្លួន​លោក​។ កន្លែង​ដែលលោកទាំងពីរនៅនោះជាកន្លែង ទោសឧក្រិដ្ឋ គេ​ដាក់​លោក​ជា​មួយ​ពួក​យួន ដើម្បី​រង់​ចាំ​សំរេច​ពី​លោក ហ្សេ​នេ​រ៉ាល​ប៉េ​តាំង​ឯ​ក្រុង​បា​រីស​ដែល​គេផ្ញើសំណុំ​រឿង​ប្រហារជីវិតទៅសុំសេចក្ដីអនុគ្រោះ បើលោកប៉េតាំង​យល់​ព្រម​តាម​សាល​ក្រម​អោយ​សំលាប់​គេ​ក៏​សំលាប់​ភ្លាម​។ បើ​លោក​ប៉េតាំងត្រាប្រណីបន្ថយទោសត្រឹមមួយជីវិត គេ​ក៏​សំរេច​តាម​ដែរ​។

ខ្ញុំសូមជំរាបមិត្ដថា គុកនៅព្រៃនគរគេតែងនាំមនុស្សទៅប្រហារជីវិតនៅវេលាម៉ោង៥ភ្លឺ។ មនុស្សនោះ​តែង​ស្រែក​លា​មិំត្ដ ភក្ដិ​រួម​ជាតិ​របស់​គេ​ថា «មិត្ត​រួម​ឈាម​អើយ! យើង​សូម​លា​ទៅ​ស្លាប់​មុន​ហើយ សូមមិត្ដរាល់គ្នាកុំភ្លេចខំតស៊ូទៅទៀតអោ យទាល់តែបាន​សំរេច​»​។ ក្នុង​ពេល​នោះ​ពួក​មិត្ដ​ភក្ដិ​គេ​នៅ​គ្រប់​សាល​នំា​គ្នា​ក្រោក​ឈរ​ឡើង ស្រែច្រៀងបទជូនដំណើរមិត្ដ គេទៅស្លាប់យ៉ាង​អង់​អាច​ក្លា​ហាន គេ​ស្រែក «ជយោ​ហូ​ជី​មិញ​ៗៗៗ​» ហើយ​អ្នក​ដែល​ឥត​ទាន់​ប្រ​ហារ​ជីវិត​បាន​និយាយ​ថា មិត្ដយើងមិនភ្លេចបណ្ដាំមិត្ដទេ ពួកយើងនៅតស៊ូៗៗៗ លុះ​ត្រា​បាន​សំរេច​ (កាល​នោះ​ហូ​ជី​មិញ​ជា​អ្នក​បដិវត្ដ​ដ៏​សំខាន់ ជនជាតិយួនដើរតាមគំនិតហូជីមិញមាំណាស់ សអោយឃើញថា ពួក​យួន​គេ​ចេះ​ភ្ញាក់​រលឹក​មាន​សាមគ្គី​ដើរ​តាម​ក្រោយ​អ្នក​ដឹក​នាំ ឥត​រួញ​រា​សោះ​ឡើយ​!) ហើយ​ឈរត្រង់ខ្លួនដើម្បីគោរពវិញ្ញាណខន្ធនៃវីរបុរសដែលស្លាប់នោះ​។ លុះ​តំរួត​នាំ​មនុស្ស​ទោស​នោះ​ចេញ​ផុត​ពី​ទ្វារ​គុក​ហើយ​ទើប​គេ​នាំ​គ្នា​សំរាក​ទៅ​វិញ​។

សូមមិត្ដកុំឆ្ងល់ថា ម្ដេចក៏មនុស្សទោសនៅក្នុងគុកមានសេរីភាពអាចស្រែកច្រៀង ឬ​ធ្វើ​អ្វី​តាម​ចិត្ដ​ម៉្លេះ​? សូម​មិត្ដ​ជ្រាប​ថា​ទោស​ដល់​ប្រ​ហារ​ជីវិត​ទៅ​ហើ​គេ​ឥត​ប្រ​កាន់​ទេ​ធ្វើ​អ្វី​បាន​តាម​ចិត្ដ​ចង់​ជេរ​នរ​ណា​ក៏​បាន​ដែរ​។

មិត្ដជ្រាបទេទើបតែនៅឆ្នាំ១៩៤២នោះហើយ ដែលមានមុនុស្សទោសនយោបាយជាតិខ្មែរទៅជាប់គុកនៅព្រៃនគរ ពី​មុន​មក​គ្មាន​សោះ​។ ហេតុ​ដូច​នេះ​ហើយ​បាន​ជា​ពួក​នយោ​បាយ​យួន​គេ​រាប់​អាន​ពួក​អ្នក​ទោស​នយោ​បាយ​ខ្មែរ គេនាំគ្នាអោយម្ហូប អាហារចំណីចំណុកទទួល​ទាន​គ្រប់​ៗ​គ្នា​។ អាហារ​នោះ​ពួក​ញាតិ​មិត្ដ​ ឬ​ពួក​ក្រុម​គេ​នៅ​ឯ​ក្រៅ​គុក មានសិទ្ធិយកមកអោយបង ប្អូនឬជាមិត្ដនៅក្នុងគុក​រាល់​ថ្ងៃ​សៅ​មិន​ដែល​ខាន​ឡើយ​។ ពួក​អ្នក​ទោស​នយោ​បាយ​យួន​គេ​មាន​សេច​ក្ដី​ត្រេក​អរ ដោយឃើញមានពួកខ្មែរទៅជាប់គុកកាលឆ្នាំ១៩៤២នោះដែរ។ គេ​និយាយ​ថា​ដល់​ពេល​យើង​រួប​រួម​គ្នា​វាយ​ក្បាល​បារាំង​ហើយ បារាំង​មិន​អាចនាំបងប្អូនខ្មែរទៅវាយពួកគេបានទេ។ គេ​នាំ​គ្នា​ថែ​ទាំ​លោក​គ្រូ​អាចារ្យ​ហែម ចៀវ លោក​នួន ឌួង និង​ប៉ាច ឈឺន​ណាស់​ព្រោះ​ជា​ប្រយោជន៍​សំរាប់​គេ​ដែរ​។

ខ្ញុំសូមស្លេះត្រឹមនេះ ហើយសូមមិត្ដបែរមកមើលឯកោះត្រឡាចទៅទៀត។ លុះដល់ពេលម៉ោង ១៣​ថ្ងៃ​ត្រង់ លឺ​គេ​វាយ​ស្គរ​ម្ដង​ទៀត ដើម្បី​អោយ​មនុស្ស​ទោស​ទៅ​ធ្វើ​ការ​រៀង​ខ្លួន​ម្ដង​ទៀត​។ មិត្ដភក្ដិឯទៀតនិងខ្ញុំបានចេញជាមួយក្រុមមនុស្ស ទោសឯទៀតដែរ។ គេ​អោយ​ឈរ​ជា​ពីរ​ជួរ រួច​មេ​តំរួត​កាន់​បញ្ជី​មួយ​សន្លឹក​ដើរ​រាប់​យក​មនុស្ស​ទោសទាំងអស់នោះ តាមសេចក្ដីត្រូវការរបស់គេ។ ឧបមា​ថា​ គេ​ត្រូវ​ការ​មនុស្ស​ទោស​១៥​នាក់ អោយ​ទៅ​កាប់​អុស ១៥​នាក់​អោយ​ទៅ​ធ្វើ​ថ្នល់ ៤០​នាក់​អោយ​ទៅ​ជញ្ជូនអីវ៉ាន់ផ្សេងៗតាមតែត្រូវការ៘

លុះព្រឹកឡើងម៉ោង៥ នាំគ្នាក្រោកឡើងម្នីម្នាតាមសូរស្គរដែលគេវាយជាសញ្ញាអោយភ្ញាក់ទៅធ្វើការ ក៏​នាំ​គ្នា​ចេញ​មក​ក្រៅ​ទាំង​មុខ​សើង​ម៉ើង ដោយ​ឥត​បាន​លុប​មុខ​មាត់​អ្វី​ទេ​ ត្បិត​ខាង​ក្នុង​សាលឥតមានទឹកសំរាប់ប្រើឡើយ មានតែទឹកធុងសំរាប់ ចាក់បង្គន់​ក្នុងគ្រា​បត់​ជើង​ប៉ុណ្ណោះ​។ សូម​ជំរាប​ថា​នៅ​ក្នុង​គុក​ឥត​ទឹក​សំរាប់​ទទួន​ទាន​ទេ។ បើមានជំងឺឈឺ មានគ្រុនចាញ់ជាដើម ឬបើ​ពេល​ណា​ក្ដៅ​ខ្លាំង ហើយ​ស្រេក​ទឹក តោង​តែ​ទទួល​ទាន​ទឹក​បង្គន់​នោះ​ជា​ការ​ចាំ​បាច់ ដែលធំក្លិនលាមកមន្ដិចៗផង។ បើមិនផឹក​មាន​តែ​ស្លាប់​ប៉ុណ្ណោះ​។

ថ្ងៃមួយក្រោយពីពេលបបរព្រឹករួច មេតំរួតជ្រើសរើសអ្នកទោសមាឌមាំៗហើយខ្លាំងចំនួន៤៥នាក់ ពីក្នុងជួរ​ដែល​គេ​អោយ​ឈរ​ម្ដុំ​បំរុង​ចាត់​អោយ​ទៅ​ធ្វើ​ការ​។ ក្នុង​ចំនួន​នេះ​ដោយ​ខ្លួន​ខ្ញុំ​ជា​មួយ​ដែរ​ ហើយ​ឥតមានស្គាល់នរណាម្នាក់ឡើយ។ នៅពេលមនុស្សឯទៀតចេញផុត​អស់​ទៅ​ ពួក​តំរួត​ប្រើ​ពួក​ខ្ញុំ​អោយ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​គុក​វិញ យក​កន្ទេល​ទៅ​តាម​រៀង​ខ្លួន។ លុះគេបណ្ដើរបានបន្ដិច ខ្ញុំសួរមនុស្សទោស​ដូច​គ្នា​ដោយ​សេចក្ដី​សង្ស័យ​ថា គេ​នាំ​យើង​ទៅ​ណា​? ឥត​អ្នក​ណា​ដឹង​ថា​ គេ​នាំ​ទៅ​ណា​ឡើ យ​។ លុះទៅដល់មាត់សមុទ្រ ទើបគេនាំទៅចុះក្នុងសាលាង​មួយ​យ៉ាង​ធំ​ដែល​មាន​កាណូត​មួយ​នាំ​មុខ​ឆ្ពោះ​ទៅ​កាន់​កោះ​មួយ​ទៀត​នៅ​ឆ្ងាយពីកោះត្រឡាច ដោយប្រើពេលវេលាប្រហែលជាងពីរ​ម៉ោង ទើប​ទៅ​ដល់​កោះ​នោះ​។ ទើប​នាយ​តំរួត​បញ្ជា​អោយ​នាំ​គ្នា​ចុះ​ដើរ​លុយ​ទឹក​សមុទ្រ​ត្រឹម​ចង្កេះ​ទៅ​កាន់មាត់ច្រាំង។ នៅពេលជិតដល់កោះនោះ ខ្ញុំ​ក្រលេក​ទៅ​ឃើញ​នៅ​លើ​ កំពូល​ភ្នំ​នោះ មាន​សើន​(ប៉ម) មួយ​យ៉ាង​ធំ​ដាក់​ Phare សំរាប់អោយសញ្ញាដល់កប៉ាល់សមុទ្រទាំងឡាយ ដែល​បើក​បរ​ក្នុង​វេលា​យប់​តាម​ផ្លូវ​នេះ​។ លុះ​ដល់​ដី​គោក​ជាយ​កោះ​ហើយ​គេ​ក៏​អោយ​សំរាក​ចំនួន​១០​នាទី ទើបគេផ្លុំកញ្ចែប្រជុំគ្នាមួយកន្លែង ហើយចែក​សំបក​ប៉ោត​ប្រេង​កាត​ចំនួន​១៦​នាក់​។ ឯ​មនុស្ស​ទោស​ក្រៅ​ពី​នេះ គេ​ចែក​បាវ​ស៊ី​ម៉ង​១​ម្នាក់​គ្រប់គ្នា។ ឯកន្ទេលចចូតដែលគេចែក១ម្នាក់​នោះ ក៏​មូរ​អោយ​តូច​រួច​ចង​ចុង​ផ្អោប​គ្នា រួច​ស៊ក​ពាក់​ឆៀង​លើ​ស្មា​ម្ខាង​ សំរាប់​ទុក​ក្រាល​ទទួល​ទាន​ដំនេក​នៅ​ពេល​យប់​សំរាក​។ ត​ពី​នេះ​គេ​នាំ​ទៅ​កើប​អាចម៍​ផ្កាយ និង​ខ្សាច់​នៅ​កន្លែង​ជិត​នោះ គឺ​ប៉ោត​ដាក់​គ្រួស បាវ​ស៊ីម៉ងត៍​ដាក់ ខ្សាច់ពេញទាំងអស់។ ប៉ោតនិងបាវនោះ ត្រូវ​លឺ​សែង ទូល​ក៏​បាន អោយ​តែ​បាន​ដល់​លើ​កំពូល​ភ្នំ ដែល​មាន​កំពស់​ប្រ​ហែល​៧០០​ម៉ែត្រ ដែល​គេ​មាន​រៀប​ចំ​ដាក់​កាំ​ជណ្ដីរ​ថ្មរហូតដល់កំពូល​ភ្នំ​ទៀត​។ តាម​ដង​ផ្លូវ​ឡើង​ទៅ​លើ​ភ្នំ​មាន​ដើម​ទំពាំង​បាយ​ជូរ​ព្រៃ​ដុះ​ដេរ​ដាស ប្រកប​ដោយ​ផ្លែ​ទុំ​ឡើង​ពណ៌​ខ្មៅ​រលោង ពួកអ្នកទោសនាំគ្នាបេះ​ទទួល​ទាន​បណ្ដើរ នាំ​អោយ​រមាស់​បន្ដិច​ៗ ប៉ន្ដែ​ផ្លែ​ដែល​ទុំ​ក៏​មាន​ជាតិ​ផ្អែម​ដែរ​។ ចាប់​ឡើង​ពី​ក្រោម​ទៅ​ប្រ​ហែល​ម៉ោង​៩​ព្រឹក ប្រហែល​៣ ឬ​៤​ម៉ោង​ទើប​ដល់​កំពូល​ភ្នំ​ជា​កន្លែង​គ្រួស​ខ្សាច់​។ នៅ​លើ​ភ្នំ​សង់​ផ្ទះ​ថ្ម​ធ្វើ​ជា​ថែវ​រាង​មូល​ព័ទ្ធ​ពី​ក្រោយ​ប៉ម​សំរាប់​ជាលំនៅនៃក្រុមរក្សាប៉ម ដែល​ជាតិ​បារាំង​៥​នាក់ ជាតិ​យួន​៣​នាក់ ឥត​មនុស្ស​ទោស​នៅ​ទី​នោះ​ទេ​។ កន្លែង​សង់​ប៉ម​និង​ផ្ទះ​ក្បែរ​នោះ​មាន​ទំហំ​ប្រ​ហែល​ជា​៥០​ម៉ែត្រ ៤​​ជ្រុង​។ នៅខាង​មុខ​ប៉ម​បើ​ក្រលេក​ទៅ​ផ្ទៃ​សមុទ្រ​ឃើញ​ទឹក​សមុទ្រ​ឡើង​ពណ៌​ខៀវ​ស្រងាត់​គួរ​អោយ​គយ​គន់​ពេក​។ នៅ​លើ​ភ្នំ​ទាំង​មូលដុះសុទ្ធ​តែ​ដើម​ឈើ​ធំ​ៗ ច្រូង​ច្រាង​ពណ៌​បៃ​តង​ពាស​ពេញ​ផ្ទៃ​ភ្នំ​។ ខាង​ក្រោយ​កោះ​នេះ​មាន​ភ្នំ​តូច​ធំ​ដុះ​លិច​ចេញ​ពី​ផ្ទៃ​ទឹក​សមុទ្រ​រកូត​ជា​ច្រើន ដែល​​ក្នុង​​ចំ​ណោម​​កោះ​ទាំង​នោះ ​មាន​ភ្នំ​កោះ​ត្រ​ឡាច​នៅ​នោះ​ដែរ ប៉ុន្ដែ​ភ្នំ​កោះ​ត្រឡាច​ធំ​ជាង​គេ​។ ឯ​ឆ្នេ​រ​សមុទ្រ​ដែល​មាន​ខ្សាច់​ស​ក្បុស​ដុះ​នា​​រលយ​​ទៅ​កណ្ដាល​សមុទ្រ ជា​កន្លែង​ងូត​​ទឹក​យ៉ាង​សប្បាយ​ល្អ​ជាង​ឆ្នេរ​នៅ​កែប​ឆ្ងាយ​ណាស់​។ បើ​យើង​គ្មាន​ទោស​ពៃរ៍​អ្វី​ទៅ​សំរាក​លេង​​នៅ​ទី​នោះ​​បាន​​ចំនួន​​១០​ឬ​១៥​ថ្ងៃ ម៉្លេះ​សម​សប្បាយ​ពេក​ណាស់ ហើយ​ស្រួល​ខ្លួន​ផង ដោយ​អាកាស​សមុទ្រ​ត្រ​ជាក់​ស្ងាត់ ទេស​ភាព​ល្អ​ខុស​ពី​​កន្លែង​នា​នា​​នៃ​​ស្រុក​​ខ្មែរ​​យើង​​។

លុះចាក់ក្រួសខ្សាច់លើខ្នងភ្នំហើយគេអោយនាំគ្នាចំអិនអាហារព្រឹកទទួលទាន។ ក្រោយនេះប្រហែលម៉ោង២ ទើប​គេ​នាំ​ចុះ​មក​ក្រោម​វិញ​។ នាយ​តំរួត​បាន​និយាយ​ថា​ ថ្ងៃ​នេះ​យើង​ធ្វើ​ការ​បាន​តែ​១​ជើងទេ ដល់ថ្ងៃស្អែកយើងខំធ្វើអោយបានពីរជើងគឺ ព្រឹក១ជើង ល្ងាច១​ជើង រួច​គេ​អោយ​ធ្វើ​បាយ​ទទួល​ទាន​ពេល​ល្ងាច ខ្ញុំ​ឆ្លៀត​ឱកាស​ក្នុង​ពេល​នោះ ដើរចូលទៅក្នុងព្រៃភ្នំនោះ ក្រលេកទៅខាងស្ដាប់ដៃ​ឃើញ​ម្ទេស​ខ្មាំង​ចំនួន​ជា​១០​ដើម មាន​ផ្លែ​ស្រោច​ដើម​ទុំ​ក្រហម​ឆ្អៅ​។ នៅ​ទី​នោះ​ទាំង​លើ​កំពូលភ្នំ ទាំងជើងភ្នំសម្បូរដើមម្ទេសណាស់ ដោយមនុស្សទោសដែល​ទៅ​ធ្វើ​ការ​ពី​មុន​ៗ ធ្វើ​អោយ​ជ្រុះ​ឬ​ក៏​ចោល​ម្ទេស​នៅ​ទី​នោះ​ផង ឬ​មួយ​សត្វវាពាំមកស៊ី ជុះដាក់នៅទីនោះក៏ដុះឡើងផង រួច​ក៏​ចេះ​តែ​ដុះ​ត​ៗ​គ្នា​ទៀត ផ្លែ​ចោល​ឥត​មាន​មនុស្ស​បេះ​។ ឯ​ចំណែក​ទំពាំង​បាយ​ជូរ​វិញ ផ្លែ​ចោល​ដេរ​ដាស ជួនណាមនុស្សទោសបេះយកទៅធ្វើទឹកខ្មេះ ជួន​ណា​យក​ទៅ​ធ្វើ​ស្រា​ «ទំពាំង​ បាយ​ជូរ​»​។ ដើម្បី​ធ្វើ​ស្រា​គេ​យក​ផ្លែ​ទំពាំង​បាយ​ជូរ​ទៅ​បុក​អោយ​បែក ច្របាច់យកទឹកច្រដបទុកចំនួន២០ឬ៣០​ថ្ងៃ​វា​នឹង​ឡើង​ទៅ​ជា​ស្រា​អាច​ទទួល​ទាន​បាន​ ស្រវឹង​ស្រឿង​ៗ​ដែរ តែ​រមាស់​ក​បន្ដិច ហើយ​មិន​ឆ្ងាញ់​ដូច​ស្រា​ទំពាំង​បាយ​ជូរ​មក​ពី​ស្រុក​បារាំង​ទេ​។

នៅយប់នោះយើងទាំងអស់គ្នាបានទទួលទានដំណេកក្រោមដើមឈើធំមួយ លុះដល់កណ្ដាលអធ្រាត​ស្រាប់​តែ​មាន​ភ្លៀង​​ធ្លាក់​​មក​ទទឹក​អស់​សំពត់​អាច​កន្ទេល ប៉ុន្តែ​ដោយ​ឥត​មាន​អ្វី​ជា​ជំរក​ក៏​ចេះ​តែ​ទ្រំ​នាំ​គ្នាទទួលទានដំណេករហូតដល់ភ្លឺទៅ។ លុះម៉ោ ង៥ភ្លឺទើបគេផ្លុំ​​កញ្ចែ​​ដាស់​អោយ​​ក្រោក​ឡើង​អោយ​ដាំ​បប​បរ​ទទួល​ទាន​រួច​ទៅ​កើប​ក្រួស ខ្សាច់ទៅម៉ោងប្រហែង៦ជាងព្រឹក ប្រហែល​ជា​ម៉ោង​១០​ទើប​ចុះ​​ពី​លើ​​ភ្នំ​​មក​វិញ ក្រោយ​​ដែល​បាន​ចាក់​ក្រួក​ខ្សាច់​នៅ​លើ​កំពូល​ភ្នំ​រួច​ដើម្បី​មក​រៀប​ចំអាហារព្រឹកទទួលទាន។ ក្នុងពេលនោះនាយតំរួត​បាន​ប្រកាស​ប្រាប់​ថា បើ​នរ​ណា​ខំ​ជញ្ជូន​ក្រួស​ខ្សាច់​បាន​ពីរ​ជើង​ហើយ​ត្រូវ​អោយ​ឈប់​ចុះ ដែលជាហេតុនាំអោយយើងរាល់គ្នា​ខំ​ប្រឹង​ធ្វើ​អោយ​ឆាប់​​រួច​នឹង​អាល​​បាន​ឈប់​សំរាក​ពី​ថ្ងៃ​បន្ដិច ប្រ​យោជន៍​នឹង​មាន​ឱកាស​ដើរ​រក​របស់​របរ​ទទួល​ទាន​។

តែមិត្ដអើយ! ដូចយ៉ាងខ្ញុំកំពុងពេញកំលាំងរួចបាយភ្លាមក៏ម្នីម្នាទៅរកកើបក្រួសលីរត់ឡើងទៅ​លើ​កំពូល​ភ្នំ​ក៏​គង់​ដល់​ម៉ោង​ ៥​ល្ងាច​ទើប​ហើយ​ការ​។ ឯ​អ្នក​ទោស​ខ្លះ​ដែល​គ្នា​មាន​កំលាំង​ខ្សោយ​គ្នា​ធ្វើ​រហូត​ដល់​ម៉ោង​ ៨​យប់​ទើប​ហើយ ប៉ុន្ដែ​ជា​កុសល​ដែរ ដោយ​យប់​នោះ​ត្រូវ​ចំ​លើ​ខែ​ភ្លឺ​ផង កុំ​អី​ពិបាក​យ៉ាង​ខ្លាំង​ដោយ​មើល​ផ្លូវ​មិន​ឃើញ​។ សំរាក​នៅ​ជើង​ភ្នំ​មួយយប់ទៀតទើបចុះ សាលាង​ត្រ​លប់​មក​កោះ​ត្រ​ឡាច​វិញ​។

ពេលខ្ញុំមកដល់កោះត្រឡាចហើយ គេក៏នាំចូលទៅគុកដដែលវិញ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់មកខ្ញុំក៏បានចេញមកពីក្នុង​គុក​ជា​ពួក​ក្រុម ខ្ញុំ​ទទួល​ទាន​បបរ​រួច គេ​អោយ​មក​ឈរ​ជា​ពីរ​ជួរ ទើប​នាយ​តំរួត​ដើរ​មក​រាប់មនុស្សទាំងនោះមកដល់ខ្ញុំមានចំនួន៤០នាក់ ហើ យនាយតំរួត​បញ្ជា​អោយ​ទៅ​ឈរ​មួយ​កន្លែង ទើប​គេ​នាំ​អោយ​ទៅ​តាម​គេ​នៅ​កន្លែង​មួយ​ចំងាយផ្លូវប្រហែល៣គឺឡូម៉ែត្រពីគុកដែលខ្ញុំសំណាក់។ នៅ​ពេល​ទៅ​ដល់​កន្លែង​នោះ​គេ​អោយ​ក្រុម​ខ្ញុំ​ឈប់​សំរាក​ប្រ​ហែល​ជា​១០​នាទី ទើប​នាយ​តំរួត​គេចែក មនុស្សទាំង៤០នាក់ទៅជាបីក្រុម ក្នុង១ក្រុមៗមានគ្នា​ប្រ​ហែល​១៣​នាក់​ ទើប​គេ​នាំ​ទៅ​កាន់​រទេះ​ដែក​មួយ​ដែល​ជា​រទេះ​ដឹក​ដី នៅលើភ្នំខ្សាច់មួយកំពស់ប្រហែល១២ម៉ែត្រ មានផ្លូវ​ដែក​ដូច​ជា​រទេះ​ភ្លើង​ធម្ម​តា​នៅ​ស្រុក​យើង តែ​ត្រង់​តួ​រថ​ភ្លើង​ដឹក​ដី​នេះ ទទឹង​៣​ម៉ែត្រ ប្រវែង៦ម៉ែត្រ គេអោយមនុស្សទោសរុញរទេះនោះឡើងទៅ​លើ​ភ្នំ​នោះ​​ចំងាយ​​ប្រ​ហែល​៨០០​ម៉ែត្រ ទើប​ទៅ​ដល់​កន្លែង​យក​ដី​ខ្សាច់​។ នៅ​ពេល​មនុស្ស​ទោសរុញរទេះឡើងទៅកាន់គោលដៅនោះបើរុញ​ឡើង​​មិន​រួច​ទេ ឬ​​មួយ​រុញ​ដូច​ជា​យឺត​បន្ដិច នាយ​តំរួត​បារាំង​នោះ​គេ​ស្រែក​អោយ​ឈប់​។ នៅ​ពេលឈប់ម្ដងៗត្រូវយកកំណាត់ឈើមួយ​កង​ពីរ​កង​កល់ ​កង់​​រទេះ​ទើប​ឈប់​បាន​។​ នៅ​ពេល​រទេះ​បាន​ឈប់​ហើយ តំរួត​នោះ​ក៏​ដើរ​ទៅ​រាប់មនុស្សទោសណាដែលមានមាឌធំប្រាប់ អោយ​ដើរ​ចេញ​ពីរ​ទេះ​ដែក​នោះ​ចំនួន​៤-​៥​នាក់ រួច​ហើយ​គេ​ក៏​បញ្ជា​មនុស្ស​ដែល​នៅ​សល់​ទាំង​ប៉ុន្មាន​អោយ​រុញរទេះនោះតទៅទៀត។ នៅពេល​នោះ​ខ្ញុំ​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​រុញ​រទេះ​នេះ​។ មិត្ដ​ជ្រាប​ទេ​? នៅ​ពេល​នោះ​ហើយ​នាយ​តំរួត​គេ​ត្រូវ​ដើរ​វាយ​មនុស្ស ទោសដែលនៅសល់ចំនួន ៧-៨​នាក់​នោះ​ដោយ​រំពាត់​​ផ្ដៅ​​ដំបង​ប៉ុន​កដៃ​កូន​ក្មេង​វាយ​ត្រូវ​ទាំង​អស់​គ្នា​។ នៅ​ពេល​ដែល​មនុស្ស​ទោស​ទាំង​នោះ​កំពុង​តែ​ខំ​រុញ​រទេះ​នោះ ខ្ញុំ​កំពុង​យក​ស្មា​ខ្ញុំ​រុញ​ពិត​នៅ​ត្រង់​ជ្រុង​រទេះ​ខាង​ក្រោយ​មិត្ដ​ខ្ញុំ​ទាំង​អស់​គ្នា នៅ​ពេល​នោះ​នាយ​តំរួត​មក​វាយ​ខ្ញុំ​ពីរ​ដំបង​យ៉ាង​ធ្ងន់​ដៃ! នៅពេលនោះហើយ​ខ្ញុំ​ឈឺ​ចាប់​យ៉ាង​​ខ្លាំង​រហូត​ដល់​ស្រក់​ទឹក​ភ្នែក​ដូច​កូន​ក្មែង​…គិត​មើល​? ខ្ញុំ​កំពុង​ខំ​អស់​សមត្ថ​ភាព​ កំពុង​តែ​អោនខំរុញរទេះនោះ គេវាយពីលើយ៉ាង​អស់​ដៃ តើ​វា​ធ្ងន់​យ៉ាង​ណា​? សឹង​បាក់​ឆ្អឹង​ខ្នង​តែ​ម្ដង​! នៅ​ពេល​គេ​បង្ខំ​ហើយ​ធ្វើ​ទារុណ​កម្ម​យ៉ាង​នោះ រទេះនោះក៏ឡើងទៅរួចដោយស្រួល។ នៅ​ពេល​រទេះ​ទៅ​ដល់​លើ​​ភ្នំ​ខ្សាច់​ហើយ គេ​គ្មាន​អោយ​ឈប់​សំរាក​ទេ គេ​អោយ​ចូក​ខ្សាច់​ដាក់​លើ​រទេះ​នោះ​ភ្លាម​។ ខ្សាច់​ពេញ​រទេះ​ហើយ​នាយ​តំរួត​ក៏​បញ្ជា​អោយ​រុញ​រទះ​នោះ​ចុះ​មក​វិញ ពេល​រុញ​ចុះ​ពី​ខ្នង​ភ្នំ​ខ្សាច់​នោះ​មក ផ្លូវ​នោះ​វា​ចោត ពេល​រទេះ​ចុះ​ទៅ​កាន់ផ្លូវចោត​នោះ​ត្រូវ​លាត​ឡើង​ជិះ​តោង​រទេះ​នោះ​ទៅ​តែ​ម្ដង ដើម្បី​អោយ​បាន​ទាន់​រទេះ​នោះ ហើយ​រុញ​ទៅ​ទៀត បើ​ទៅ​មិន​ទាន់​រទេះ​នោះ​ទេ​នាយ​តំរួត​នឹង​វាយ​ទៀត​។ នៅ​ពេល​រទេះ​នោះ​កំពុង​ជ្រុល​ចុះ​​តាម​ផ្លូវ​ចោត​យ៉ាង​លឿន​ដូច្នេះ ជួន​កាល​ធ្វើ​អោយ​រទេះ នោះ​ភ្លាត់​ចេញពីផ្លូវដែក ហើយក្រលប់ក៏​មាន​។ រទេះ​ក្រលប់​ម្ដង​ៗ​មាន​គ្រោះ​ថ្នាក់​ដល់​​មនុស្ស​មាន​ស្លាប់ មាន​របួស​ជា​ទំងន់​ជា​ច្រើន​នាក់​។ ដោយ​មនុស្ស​ទាំង​នោះ​ឡើង​អង្គុយ​​លើ​រទេះ​ខ្សាច់​ទាំង​នោះ​។ ទោះ​បី​មាន​របួស​នៅ​រស់ ឬ​ក៏​ស្លាប់​ក៏​គេ​នាំ​ទៅ ​កាន់​ផ្ទះពេទ្យ​ដែរ បើ​ស្លាប់​វិញ​គេ​យក​ទៅ​កប់​តែ​ម្ដង​។ បើនៅរស់វិញ​គេ​ព្យា​បាល​នៅ​ឯ​ផ្ទះ​ពេទ្យ​តាម​យថា​កម្ម​ទៅ​​ទៀត​..​នៅ​ពេល​នោះ​ខ្វះ​ថ្នាំ​ពេទ្យ​ច្រើន​ណាស់ ត្បិត​ស្រុក​កំពុង​តែ​កើត​សង្រ្គាម​លោក​លើក​ទី​២​នៅ​ឡើយ​។

នៅពេលធ្វើការនាំដីខ្សាច់ទៅចាក់ តាមគោលដៅគេរួចស្រេចហើយ ដល់ពេលម៉ោងឈប់តំរួតក៏នាំទៅ​កាន់​គុក​ដដែល​នោះ​ត​ទៅ​​ទៀត​។ លុះ​នៅ​ក្នុង​គុក​នោះ​ប្រ​ហែល​៦-​៧​ថ្ងៃ​ខ្ញុំ​បាន​ទៅ​កាប់​អុស​ជាមួយក្រុមមនុស្សទោសចំនួន៣០នាក់។ ក្រុមនេះគេមិនអោយ​ត្រលប់​មក​គុក​វិញ​ទេ គឺ​អោយ​នៅ​កាប់​ពេញ​មួយ​ថ្ងៃ លុះ​ត្រា​តែ​បាន​អុស​គ្រប់​ចំនួន​ហើយ នៅម៉ោង១៦:៣០គេផ្លុំ កញ្ចែបីដងប្រមូល​រាប់​អោយ​គ្រប់​ចំនួន​ហើយ​ទើប​នាំ​ត្រ​លប់​មក​គុក​វិញ​។ ឯ​បាយ​ព្រឹក​គេ​អោយ​ដណ្ដាំ​ទទួល​ទានឯកន្លែងធ្វើការនោះឯណោះ។ រឿងកាប់អុសនោះ កាល​ខ្ញុំ​បាន​ទទួល​ពូ​ថៅ​ពុះ​អុស​មួយ​ហើយ​ ខ្ញុំ​ក៏​ដើរ​ទៅ​តាម​មិត្ដ​ខ្ញុំ​ដែល​គេពន្យល់ អោយកាប់ គឺគេបង្គាប់អោយកាប់ដើមស្មាច់​ទាំង​ដើម ទាំង​រិស​យក​ប្រ​វែង​៤០​ស.ម រួច​ជញ្ជូន​មក​រៀប​អោយ​បាន​កំពស់​១​ម៉ែត្រ​អោយ​គេ តាម​កន្លែងដែលគេកំណត់អោយនោះជាការស្រេច យើងបានឈប់​សំរាក​មុន​ម៉ោង​។

ខ្ញុំធ្វើការចំនួន៣-៤ម៉ោងបានហើយស្រេចឃើញស្រួលគ្រាន់បើ ជាហេតុនាំអោយបានចិត្ដរហូតដល់​មើល​ងាយ​ការ​កាប់​អុស​ថា ជា​ការ​ស្រួល​ត្បិត​បាន​ហើយ​ឆាប់ ហើយ​បាន​ឈប់​២-​៣​ម៉ោង​មុន​ត្រលប់​ទៅគុកវិញ។ ធ្វើដូច្នេះបាន៥ថ្ងៃខ្ញុំក៏បានបបួលមិត្ដខ្ញុំ២-៣​នាក់​អោយ​ចូល​ស្ម័គ្រ​ក្នុង​ក្រុម​កាប់​អុស​ជា​មួយ​ពួក​ចាស់​ៗ ដើម្បីអោយបានស្រួលទាំងអស់គ្នា។ ពួកចាស់ៗគេបានហាម​ខ្ញុំ​ថា កុំ​អោយ​ស្ម័គ្រ​ខាង​ក្រុម​កាប់​អុស​អី ត្បិត​ជា​ការ​លំបាក​ណាស់ ដែល​ពួក​អ្នក​ទោស​កោះ​ត្រ​ឡាច​គេ​ខ្លាច​រអា​រអូម​គ្រប់​គ្នា ប៉ុន្ដែខ្ញុំពុំព្រមស្ដាប់គេសោះ ចេះតែ​ជំនះ​សុំ​ស្ម័គ្រ​ក្នុង​ក្រុម​​នេះ​ទាល់​តែ​បាន ដោយ​យល់​ឃើញ​ថា​នៅ​ធ្វើ​ការ​ក្នុង​គុក​ធំ វា​អផ្សុក​តុះ​គិនិត​ប្រាជ្ញាជាងការចេញទៅធ្វើការក្រៅ ត្បិត​បាន​ឃើញ​ទេស​ភាព​អ្វី​ៗ​ប្លែក​ៗ​ នាំ​អោយ​បាត់​ការ​អផ្សុក​។ ម្យ៉ាង​ទៀត​មក​ពី​ខ្ញុំ​ធ្លាប់​មាន​ការ​ពិសោធន៍​៥-៦​ថ្ងៃមកហើយឃើញថាស្ទុះរួច។ ពេល​ក្រោយ​មិត្ដ​ខ្ញុំ​បី​នាក់​ គឺ​លោក​ភោគ នី អ៊ីម​ ផា រួម​ជា​មួយ​ផង ហើយ​បាន​ចេញ​បំរុង​ទៅ​ធ្វើ​ការ​ដូចសព្វដង។ ខ្ញុំបានឈរនៅកន្លែងដែលមនុស្សទោស​ស្ម័គ្រ​ទៅ​ធ្វើ​​ការ​ឯ​កន្លែង​ផ្សេងៗ​។ ខណៈ​នោះ​តំរួត​ក៏​មក​រាប់​យក​៣០​នាក់ អោយ​ឈរ​មួយ​កន្លែង​ផ្សេងពីគេរួច គេរាប់តទៅទៀតរហូត​អស់​។ តំរួត​នោះ​​ឡើង​ទៅ​លើ​ការិយា​ល័យ​ចាត់​ការ​បាន​បន្ដិច ឃើញ​តំរួត​បី​នាក់​ផ្សេង​ទៀត​ចុះ​មកបង្គាប់ពួកខ្ញុំអោយតំរង់ជួរ ជាពីរ ជួរហើយ​គេ​ក៏​នាំ​ដើរ​ប្រ​ហែល​៣​គីឡូ​ទើប​ដល់​កន្លែង​គុក​ដែល​គេ​អោយ​មនុស្ស​ទោស​កាប់​អុស គេ​ក៏​យក​បញ្ជី​ទៅប្រគល់ អោយតំរួតនៅកន្លែងនោះ​ពិនិត្យ​។ លុះ​ពិ​និត្យ​រាប់​​ត្រូវ​តាម​បញ្ជី​ហើយ​គេ​ក៏​នាំ​ពួក​ខ្ញុំ​បញ្ចូល​ក្នុង​គុក​ទី​នោះ​ទៅ​ទៀត ដើម្បី​រង់​ចាំ​បញ្ជា​ពី​មេ​តំរួត​ជាតិ​បារាំង​សែស​ទៀត​។

នៅកន្លែងនោះ មានកិច្ចការច្រើនផ្នែក គឺដាំដំណាំផ្សេងៗមានជី ប៉េងប៉ោះ សាលាត់ បន្លែផ្សេងៗជាច្រើន។ មានកន្លែងមួយ​ទៀត​គឺ​គេ​អោយ​ទៅ​ធ្វើ​ឡ​ធ្យូង ដុត​ឥដ្ឋ ដុត​កំបោរ ដែល​ជា​កន្លែង​ស្រួល​ជាង​កន្លែង​ឯទៀត​។ មួយក្រុមទៀតអោយទៅឃ្វាលគោ ជ្រូក។ នៅ​កន្លែង​កាប់​អុស គេ​អោយ​ធ្វើ​ការ​ធ្ងន់​មែន តែ​ដល់​មាន​ជំងឺ​អ្វី​ៗ​ឡើង គេ​អោយ​ទៅ​ព្យាបាល​ឯ​ផ្ទះ​ពេទ្យបាន ៣-៤ថ្ងៃទើបត្រលប់មកវិញ។ បើយើង​មាន​ប្រាក់​១០០ ឬ​២០០​រៀល​សូក​គ្រូ​ពេទ្យ គេ​ដាក់​ថា​មនុស្ស​ទោស​នេះ​ត្រូវ​អោយ​សំរាក​ ធ្វើការស្រាលៗចំនួន១៥ ឬ២០ថ្ងៃ ក៏នឹងបានកន្លែងធ្វើការ​ផ្សេង​ៗ​ពី​ការ​កាប់​អុស​ដូច​បាន​ជូន​ដំណឹង​ពី​ខាង​ដើម​មក​ហើយ​។ ពេលដែលពួកខ្ញុំនៅរង់ចាំបន្ដិចនោះក៏ឃើញនាយតំរួតមកចាក់​សោ បញ្ចេញ​ពួក​យើង​មក​ក្រៅ​គុក ឈរ​ជា​ពីរ​ជួរ​រង់​ចាំ​តំរួត ជាតិ​បារាំ​ងសែស គេ​មក​ជ្រើស​រើស​តាម​ចិត្ដ​គេ។ ប្រហែលកន្លះម៉ោង ទើបឃើញតំរួតបារាំងចេញ​ពី​ការិយា​ល័យ​ដើរ​មក​ សំលឹង​ជ្រើស​រើស​មនុស្ស​ទាំង​៣០​នាក់​នេះ​។ មុនដំបូងគេរើសយកមនុស្សមាឌមាំៗអោយចេញពីជួរ មក​ឈរ​មួយ​កន្លែង នៅ​ពេល​នោះ​ខ្លួន​ខ្ញុំ​ត្រូវ​គេ​ជ្រើស​ទី៣ មាន​គ្នា​១៣​នាក់​។ បាន​ទៅ​ឈរ​នៅ​កន្លែង​មួយផ្សេងទៀត។ រួចគេនាំក្រុមខ្ញុំអោយចូល ទៅក្នុងគុកវិញ ចំណែក​មិត្ដ​ខ្ញុំ​៣-​៤​នាក់ ត្រូវ​គេ​នាំ​ទៅ​ដាក់​គុក​មួយ​ផ្សេង​ទៀត​។ នៅពេលនោះខ្ញុំចេះតែនឹកព្រួយក្នុងចិត្ដថា គេ នាំពួកខ្ញុំទៅកន្លែងណា​អី​ចេះ​? លុះ​ដល់​ពេល​បាយ​ថ្ងៃ​ត្រង់​ទើប​មាន​ខ្មែរ​ម្នាក់​និយាយ​ប្រាប់​ថា ពួក​ខ្ញុំ​នេះ​ត្រូវ​កាប់​អុស​ហើយ​! ខ្ញុំនឹកក្នុងចិត្ដថា ខ្ញុំមិនខ្លាចទេកាប់អុសនោះ ហើយសួរ​គេ​វិញ​ថា ចុះ​ក្រុម​មួយ​ទៀត​ទៅ​ធ្វើ​អ្វី? គេ​បា្រប់​ទៀត​ថា គេ​អោយ​ដាំ​ដំណាំ ធ្វើ​ការ​ក្នុង​ឡ​ធ្យូង តាម​​តែ​បារាំង​វា​ប្រើ​មិន​ទៀង​ទេ​។

លុះដល់ម៉ោង៥ភ្លឺ ទើបតំរួតមកចាក់សោបើកទ្វារបញ្ចេញមនុស្សទោសទាំងអស់មកក្រៅ។ ក្រោយពីអោយ​ទទួល​ទាន​បបរ និង​ស្ករ​អំពៅ​ ហើយ​គេ​បង្គប់​អោយ​ទៅ​យក​ពូ​ថៅ​មួយ​ម្នាក់​ហើយ​ និងចបកាប់មួយផង រួចគេនាំទៅកន្លែងដែលខ្ញុំបាទទៅកាប់អុស​ពី​ថ្ងៃ​មុន​។ ដល់​ធ្វើ​ការ​នៅ​នោះ​បាន​តែ​បី​ថ្ងៃ​ស្រាប់​តែ​មេ​តំរួត​ជាតិ​បារាំង​វា​មក​ត្រូត​មើលអុសនោះ ហើយស្រែកថាៈ អុសតូចៗណាស់​ប្រើ​ការ​មិន​កើត​ទេ ត្រូវ​អោយ​ទៅ​កាប់​ឯ​ខ្នង​ភ្នំ​ឯ​ណោះ​វិញ​។ ខណៈ​នោះ​មាន​មិត្ដ​ខ្ញុំ​ម្នាក់​ជា​ជើង​កាប់​អុស នៅកន្លែងនោះមុនខ្ញុំគេយល់ការច្រើន គេក៏ប្រាប់ខ្ញុំថា ចាប់​ពី​ថ្ងៃ​ស្អែក​នេះ​ទៅ​ ពួក​ឯង​នឹង​វេទនា​ហើយ ត្បិត​បារាំង​មេ​តំរួត​ធំ​ គេ​ប្រាប់​អោយយើងទៅកាប់អុសលើខ្នងភ្នំឯណោះ និយាយ​ផង​ដៃ​ចង្អុល​ទៅ​ភ្នំ​នោះ​ផង​។ ខ្ញុំ​មើល​តាម​ចង្អុល​ដៃ​របស់​គេ​ទៅ ឃើញ​ភ្នំ​នោះ​មាន​កំពស់​មិន​ខុស​ពី​ភ្នំ​ស្រង់ ស្រុកគងពិសី(កំពង់ស្ពឺ) យើងនោះទេ។ ស្អែក​ឡើង​គេ​នាំ​ពួក​ខ្ញុំ​ទៅ​កាន់​ទី​ភ្នំ​នោះ នៅ​ទី​នោះ​ខ្ញុំ​ឃើញ​ខ្សែ​ដែក (Câble) មួយ​ទំហំ​ប៉ុន​ក​ដៃ​កូន​ក្មេងតចុះពីលើកំពូលភ្នំមកចងនឹងគល់​ឈើ​នៅ​ជើង​ភ្នំ​រិត​យ៉ាង​តឹង​។ គេ​ថា​ការ​រិត​អោយ​តឹង​នេះ​ប្រើ​មនុស្ស​ទោស​ដល់​ទៅ​ ១០០​នាក់​ឯ​ណោះ​អោយ​ទាញ​។ ខ្សែដែកនោះប្រវែង៥០០ ទៅ៦០០ម៉ែត្រ។ កាល​ណា​គេ​អោយ​ចង​ចុង​ខ្សែ​ដែក​អោយ​រឹង​មាំ​ទាំ​ហើយ​ទើប​ប្រើ​ការ​បាន​។ កន្លែងដែលកាប់អុសនិមួយៗ មានកំណត់ថិរវេលា ១​ឆ្នាំ​ក៏​មាន​តាម​កន្លែង​ដែល​មាន​អុស​ច្រើន​ឬ​តិច​។ លុះ​កន្លែង​នោះ​អស់​អុស​ហើយ ទើប​គេ​អោយ​ស្រា យ​ខ្សែ​ដែក​នោះ ទៅចងនៅកន្លែងផ្សេងទៀតដែលមាន​អុស​ច្រើន​។ ចំពោះ​​ការ​ទំលាក់​អុស​ចុះ​ក្រោម​គេ​ប្រាប់​ខ្ញុំ​ថា កាលណា យើងកាប់អុសបានគ្រប់ចំនួនហើយ យើងត្រូវសែង​អុស​នោះ​ យក​ទៅ​ដាក់​ចង​នៅ​កន្លែង​ខ្សែ​ចង​នោះ​។ យើង​ត្រូវ​រក​គ្នា​អោយ​បាន​៣​នាក់​អោយ​ជួយ គឺ​ចាត់​ម្នាក់​អោយ​នៅចាំទទួលអុសខាងក្រោម ពីរនាក់នៅសែង​អុស​និង​រៀប​ចំ​ទំលាក់​ពី​ខាង​លើ​។

ឯរបៀបចងអុសគឺយកខ្សែដែក (Câble) ទំហំប៉ុនមេដៃពីរខ្សែប្រហែល ៣-៤ម៉ែត្រចងអុសចំនួន៣ម៉ែត្រ​យ៉ាង​តឹង​ដោយ​ប្រុង​ប្រ​យ័ត្ន​បំផុត បើ​ឃើញ​នៅ​មាន​ចន្លោះ​ប